Phục hồi sức khỏe đất: Giải pháp cho ngành lúa gạo xanh, bền vững

Ngày 29/10, tại Hà Nội, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam phối hợp với Hội Khoa học đất Việt Nam và Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức Diễn đàn “Sức khỏe đất trồng lúa – Nền tảng phát triển xanh và bền vững”. Diễn đàn nhằm thảo luận các giải pháp bảo vệ, phục hồi và nâng cao chất lượng đất trồng lúa trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Vũ Năng Dũng, Chủ tịch Hội Khoa học đất Việt Nam cho biết, lúa là cây trồng quan trọng nhất của ngành nông nghiệp Việt Nam, chiếm diện tích lớn nhất trong tổng đất sản xuất nông nghiệp. Năm 2023, diện tích đất trồng lúa chiếm 33,7% tổng diện tích đất canh tác, gắn với việc làm và đời sống của 61,9% dân số nông thôn. Theo ông Dũng, sản xuất lúa gạo không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn góp phần ổn định xã hội, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế và nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam thông qua xuất khẩu gạo.

Tuy nhiên, sau nhiều năm thâm canh, một bộ phận đất lúa đang bị suy thoái về lý tính, hóa tính và hệ vi sinh vật, làm giảm năng suất và chất lượng hạt gạo. Biến đổi khí hậu như: xâm nhập mặn, hạn hán, lũ lụt, sạt lở, cùng với việc sử dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật quá mức, khiến đất bị nén chặt, giảm độ xốp, giảm chất hữu cơ, thay đổi pH và mất cân bằng sinh học. 

Ông Vũ Năng Dũng cho rằng, việc phục hồi và duy trì độ phì nhiêu của đất lúa cần được xem là chiến lược lâu dài, tác động tích cực đến tính chất lý, hóa và sinh học của đất, làm nền tảng cho sản xuất bền vững. “Đất lúa khỏe, năng suất và chất lượng gạo tốt, con người cũng khỏe mạnh hơn,” ông Dũng nói.

Theo ông Trần Minh Tiến, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, để cải thiện sức khỏe đất, trước hết cần xây dựng cơ sở dữ liệu đất lúa toàn quốc và bộ tiêu chí đánh giá sức khỏe đất, từ đó xác định rõ điểm yếu của từng loại đất để có biện pháp “bồi bổ” phù hợp. Cùng với đó, cần điều chỉnh phương pháp canh tác và sử dụng phân bón hợp lý hơn, dựa trên tính chất đất và nhu cầu thực tế của cây trồng.

Theo ông Tiến, một trong những giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả là tối ưu việc sử dụng phế phẩm nông nghiệp để trả lại dinh dưỡng cho đất, đồng thời cân đối giữa phân bón hữu cơ và vô cơ, ưu tiên các loại phân bón giảm phát thải và tăng hiệu quả hấp thu dinh dưỡng. Hiện đã có nhiều mô hình canh tác bền vững được triển khai; trong đó có mô hình như của Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền Ninh Bình. Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy các mô hình này giúp đất khỏe hơn, duy trì năng suất ổn định.

Các mô hình hiệu quả thường dựa trên ba yếu tố chính: quản lý nước hợp lý, vừa tiết kiệm vừa giảm căng thẳng cho cây trồng; điều chỉnh kỹ thuật gieo trồng như mật độ cấy và thời điểm xuống giống phù hợp và sử dụng phân bón đúng cách, đặc biệt là các sản phẩm giúp giảm thất thoát dinh dưỡng.

Ông Tiến cho rằng hiện nay, nhiều nông dân vẫn sử dụng phân NPK chưa hợp lý. Các nhà sản xuất đã cố gắng đưa ra tỷ lệ N–P–K phù hợp, nhưng thực tế mỗi vùng đất có đặc điểm khác nhau, không thể có công thức chung. Ngoài ra, nông dân mới chỉ chú trọng ba nguyên tố đa lượng (N, P, K), trong khi các nguyên tố trung và vi lượng lại đóng vai trò rất quan trọng trong việc cân bằng dinh dưỡng và nâng cao năng suất cây trồng.

Về Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, ông Trần Minh Tiến đánh giá, đây là chương trình có mục tiêu đa chiều: vừa nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thu nhập cho nông dân, vừa giảm phát thải, bảo vệ môi trường và sức khỏe con người. Các kỹ thuật trong đề án đều hướng tới sản xuất hiệu quả nhưng vẫn bền vững, bảo vệ được tài nguyên đất và môi trường.

Ông Trần Minh Tiến cũng góp ý, để bảo vệ tài nguyên đất nông nghiệp, cần có chính sách quốc gia mang tính dài hạn. Khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang mục đích khác, đặc biệt là đất lúa, cần cân nhắc kỹ, bởi một khi đã chuyển đổi, rất khó phục hồi để trồng lại.

Riêng với Đồng bằng sông Cửu Long, ông Võ Quang Minh, Hội Khoa học đất Việt Nam cho biết, khu vực này hiện có 9 nhóm đất chính với 55 loại đất, song nhiều khu vực đang bị suy thoái nghiêm trọng. Để quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên đất lúa bền vững, cần có giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái. 

Theo ông Minh, chiến lược sử dụng đất bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long cần dựa trên tái cơ cấu ngành lúa gạo, giảm diện tích lúa độc canh, phát triển mô hình xen canh – đa canh, tăng sản xuất lúa chất lượng cao, ứng dụng khoa học công nghệ và nông nghiệp thông minh. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị, phát triển thương hiệu gạo Đồng bằng sông Cửu Long, quản lý nước hiệu quả và bảo vệ đất phù sa, đồng thời đa dạng sinh kế cho nông dân thông qua chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và đào tạo kỹ năng sản xuất bền vững.

Tại diễn đàn, các chuyên gia, nhà khoa học, viện, trường cho rằng để hướng tới nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp, Việt Nam cần xây dựng cơ sở dữ liệu đất quốc gia; xác định bộ tiêu chí đánh giá sức khỏe đất lúa; nghiên cứu giải pháp phục hồi độ phì nhiêu; phát triển công nghệ và quy trình phân bón thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của sức khỏe đất trong phát triển nông nghiệp bền vững.