Siết quản lý IUU, gỡ “thẻ vàng” để bảo vệ xuất khẩu thủy sản

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu. Ảnh: Tuấn Anh - TTXVN

Ngày 16/4, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì phiên họp lần thứ 34 của Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). 

Phiên họp được tổ chức trực tiếp tại đầu cầu Trụ sở Chính phủ với sự tham dự của lãnh đạo các bộ, ngành, cơ quan Trung ương và được trực tuyến với đầu cầu 21 tỉnh, thành phố ven biển. 

* Khung pháp lý, hệ thống quản lý, giám sát cơ bản hoàn thiện

Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, sau hơn 8 năm triển khai đồng bộ các biện pháp chống khai thác IUU, khắc phục khuyến nghị cảnh báo thẻ vàng của EC, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, cơ bản hoàn thiện khung pháp lý, thiết lập hệ thống quản lý, giám sát tàu cá và truy xuất nguồn gốc phù hợp với quy định quốc tế và điều kiện thực tiễn nghề cá Việt Nam. 

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu. Ảnh: Tuấn Anh - TTXVN

Đến nay, cơ bản hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác quản lý nghề cá, chống khai thác IUU gồm cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNfishbase), hệ thống giám sát tàu cá, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản… được kết nối, chia sẻ thống nhất, đồng bộ từ trung ương đến địa phương và kết nối liên thông với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư VneID. 

Tính đến ngày 14/4/2026, số lượng tàu cá từ 6m trở lên cả nước là hơn 80.350 tàu cá đã được đăng ký, cập nhật trên cơ sở dữ liệu Vnfishbase, tàu cá có giấy phép khai thác còn hạn là hơn 76.700 tàu cá.

Về truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác, hiện đã công bố mở 86 cảng cá đủ điều kiện hoạt động, chỉ định 72 cảng cá đủ điều kiện cho tàu cá vùng khơi cập cảng và 51 cảng cá đủ điều kiện các nhuận nguồn gốc thủy sản khai thác.

Hệ thống ECDT, nhật ký điện tử đã được xây dựng, cơ bản đáp ứng yêu cầu truy xuất toàn trình, thống nhất từ trung ương đến địa phương, bảo đảm minh bạch, hợp pháp đối với sản phẩm thủy sản khai thác và có thể kết nối, chia sẻ với hệ thống truy xuất điện tử khác của EU, FAO. 

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, công tác thực thi pháp luật, xử phạt vi phạm hành chính trong thời gian qua đã đạt được những kết quả quan trọng để ngăn chặn, giảm thiểu vi phạm khai thác IUU.

Tàu cá vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài từ năm 2017 đến nay giảm đáng kể so với các năm trước. Từ 2024 đến ngày 15/4/2026, số tàu cá bị nước ngoài bắt giữ là 101 tàu. 

* Một số tồn tại chưa được khắc phục triệt để 

Thứ trưởng cũng cho biết, qua đợt thanh tra lần thứ 5 (từ ngày 9-19/3/2026), Đoàn thanh tra của Ủy ban châu Âu (EC) nhận định đã có sự tiến bộ trong xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU, đặc biệt là xử lý tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Từ đó, tác động tích cực đến ý thức tuân thủ pháp luật của ngư dân, số lượng tàu cá vi phạm khai thác IUU giảm mạnh, đặc biệt là tàu cá vi phạm khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài. 

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì Phiên họp. Ảnh: Tuấn Anh - TTXVN

Tuy nhiên, qua thanh tra lần thứ 5, EC xác định một số tồn tại chưa được khắc phục triệt để, là nguyên nhân chính chưa gỡ được "thẻ vàng". 

Trong đó, việc đánh dấu tàu cá và viết biển số đăng ký đúng quy định và kiểm soát tàu cá xuất nhập bến, giám sát sản lượng bốc dỡ qua cảng còn chưa triệt để; kiểm soát và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác nhập khẩu bằng tàu container chưa được thực hiện chặt chẽ, chưa đồng đều giữa các doanh nghiệp, chế biến, xuất khẩu. 

Bên cạnh đó, tiến độ xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU còn chậm, chưa đồng bộ giữa các lực lượng, chưa cập nhật đầy đủ trên hệ thống dữ liệu, chưa đáp ứng yêu cầu của EC… 

Nguyên nhân được Bộ Nông nghiệp và Môi trường nêu là năng lực thực thi pháp luật tại các địa phương còn hạn chế, sự lãnh đạo, chỉ đạo, bố trí nguồn lực thực hiện các biện pháp chống khai thác IUU tại một số địa phương còn chưa quyết liệt.

Thêm vào đó, cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý còn thiếu đồng bộ, chưa liên thông, công nghệ theo dõi, giám sát thực thi pháp luật còn hạn chế; hạ tầng cảng cá, công nghệ, nguồn lực quản lý hoạt động khai thác thủy sản tại các địa phương còn thiếu và yếu. Trình độ ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo của ngư dân còn hạn chế, nhiều tàu cá quy mô nhỏ, ý thức chấp hành của một bộ phận ngư dân còn thấp, thiếu sinh kế thay thế cho ngư dân… 

Tại cuộc họp, các bộ, ngành, địa phương đã báo cáo về rà soát việc thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp chống khai thác hải sản bất hợp pháp, đặc biệt là rà soát những khuyến nghị của EC sau khi tiến hành kiểm tra lần thứ 5 về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) tại Việt Nam.

* Không để "lỗi cũ lặp lại", quyết liệt gỡ thẻ vàng 

Kết luận phiên họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng thẳng thắn nhìn nhận, qua nhiều đợt làm việc với phía EC, Việt Nam vẫn còn tồn tại những sai phạm lặp lại, là nguyên nhân chính khiến việc gỡ "thẻ vàng" chưa đạt kết quả như mong muốn. Điều này đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong cách tổ chức thực hiện, từ chỉ đạo đến hành động cụ thể. 

Đại diện Bộ Nông nghiệp và Mội trường phát biểu. Ảnh: Tuấn Anh - TTXVN

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, hệ thống văn bản chỉ đạo không thiếu, vấn đề nằm ở khâu thực thi. Do đó, các Bộ, ngành, địa phương phải xác định rõ trách nhiệm, tăng cường kiểm tra, đôn đốc. 

Một trong những yêu cầu trọng tâm Phó Thủ tướng chỉ đạo là các Bộ, ngành, địa phương rà soát toàn bộ việc thực hiện các chỉ đạo trước đây, đặc biệt là các nhiệm vụ đã được giao cụ thể. Phó Thủ tướng giao Văn phòng Chính phủ tổng hợp, báo cáo rõ việc thực hiện nhiệm vụ này tại Bộ, ngành, địa phương. 

Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường - Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo, khẩn trương kiện toàn tổ chức bộ máy, trong đó sớm trình Thủ tướng thành lập Tổ công tác liên ngành bên cạnh Ban Chỉ đạo. Tổ công tác này sẽ hoạt động thường xuyên, trực tiếp xuống địa phương kiểm tra, đôn đốc, xử lý các vướng mắc, thay vì chỉ họp định kỳ như trước. 

Song song với đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần hoàn thiện để trình ban hành ngay nghị định thay thế Nghị định số 38/2024/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản, theo hướng tăng mức xử phạt để nâng cao tính răn đe. Đây là yêu cầu trực tiếp từ phía EC, nhằm đảm bảo các hành vi vi phạm được xử lý nghiêm minh. 

Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát toàn diện hệ thống pháp luật, quy trình quản lý liên quan đến khai thác thủy sản, từ kiểm soát đội tàu, truy xuất nguồn gốc đến nhập khẩu nguyên liệu. Những điểm còn sơ hở, bất cập phải được xử lý ngay, báo cáo Chính phủ để tháo gỡ nhanh các vướng mắc. 

Bên cạnh đó, công tác kiểm tra, giám sát tại các địa phương phải được tăng cường, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Những địa phương làm tốt cần được biểu dương, ngược lại, nơi nào buông lỏng quản lý, để xảy ra vi phạm cần phải có biện pháp xử lý. 

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Quốc phòng tăng cường phối hợp kiểm tra, kiểm soát trên biển, kiên quyết không để phát sinh tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Lực lượng biên phòng phải kiểm soát chặt chẽ tàu cá ngay từ khi xuất bến, kết hợp tuyên truyền, vận động ngư dân, triển khai các biện pháp nghiệp vụ để ngăn chặn vi phạm từ gốc. 

Đối với Bộ Công an, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ tiếp tục điều tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là triệt phá các đường dây môi giới đưa tàu cá và ngư dân ra khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài.

Bộ Tài chính được giao rà soát toàn bộ quy trình xuất nhập khẩu thủy sản, làm rõ các vi phạm mà phía EC đã nêu, đồng thời đề xuất nguồn lực tài chính phục vụ công tác chống khai thác IUU.

Đối với các địa phương ven biển, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung xử lý dứt điểm các tồn tại, đặc biệt là việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình, kiểm soát tàu ra vào cảng, truy xuất nguồn gốc và xử phạt vi phạm. Đồng thời, cần xem xét thành lập các tổ liên ngành tại cảng cá với sự tham gia của biên phòng, kiểm ngư, chi cục thủy sản để tăng cường giám sát thực tế.