Số hóa vùng nguyên liệu, mở dòng vốn vào nông nghiệp

Từ yêu cầu tổ chức lại vùng nguyên liệu đến thu hút doanh nghiệp, công nghệ và nguồn vốn, việc hình thành các chuỗi liên kết bền vững đang trở thành yếu tố then chốt để nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam.

Đây là nội dung của Hội thảo “Thúc đẩy liên kết sản xuất, tiêu thụ theo chuỗi giá trị trong thực hiện đề án, thu hút nguồn vốn và doanh nghiệp đầu tư” do Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn phối hợp Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn tổ chức ngày 18/8 tại TP. Hồ Chí Minh.

Theo TS. Nguyễn Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đang triển khai hiệu quả tại nhiều địa phương.

Đáng chú ý, trong quá trình thực hiện, nhiều doanh nghiệp đã chủ động thay đổi sản phẩm, thiết bị và quy trình để phù hợp với yêu cầu của đề án. Các doanh nghiệp cơ giới nghiên cứu, điều chỉnh máy móc phục vụ quy trình sản xuất mới; doanh nghiệp công nghệ phát triển các giải pháp phục vụ chuyển đổi số. Đây được xem là những nguồn lực quan trọng để hình thành chuỗi sản xuất đồng bộ.

“Để tháo gỡ những điểm nghẽn của ngành nông nghiệp, tôi cho rằng cần phải tổ chức hình thành các hợp đồng liên kết theo chuỗi, có tiêu chuẩn, đầu tư hỗ trợ về kỹ thuật và thu mua. Hiện nay Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có nhiều giải pháp để thúc đẩy các chuỗi này, và đặc biệt đã trao quyền cho địa phương trong việc cấp mã vùng trồng để thuận lợi trong việc xây dựng từng vùng sản xuất có lợi thế, phù hợp cho việc thực hiện mô hình liên kết”, TS. Nguyễn Minh Hải chia sẻ.

Từ góc độ tổ chức thực hiện chính sách, ông Nguyễn Tiến Định, Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, cho rằng phát triển chuỗi liên kết ngành hàng nông sản là xu hướng tất yếu của nền nông nghiệp hiện đại.

Sau 6 năm triển khai Nghị định 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, cả nước đã hình thành hơn 3.000 dự án, kế hoạch liên kết được các địa phương phê duyệt. Các mô hình này góp phần nâng cao chất lượng nông sản, thúc đẩy hợp tác giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, chuỗi liên kết chuỗi vẫn còn nhiều điểm nghẽn, trong đó, năng lực tổ chức sản xuất và quản trị của một bộ phận hợp tác xã chưa đáp ứng yêu cầu liên kết với doanh nghiệp; Cơ chế chính sách, nguồn lực và thủ tục triển khai cũng còn những hạn chế cần tiếp tục tháo gỡ. “Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu xây dựng nghị định mới về phát triển chuỗi, thay thế Nghị định 98, nhằm xử lý những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Liên kết trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở hợp đồng thu mua mà phải là hợp đồng liên kết có sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân ngay từ đầu. Doanh nghiệp phải xác định nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật và thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất theo yêu cầu đó. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng vùng nguyên liệu, cơ sở sơ chế, bảo quản, thúc đẩy cơ giới hóa, tín dụng và chuyển đổi số”, ông Định chia sẻ.

Liên quan đến việc sử dụng chính vùng nguyên liệu đã được xác định, mã hóa và quản lý bằng dữ liệu số làm nền tảng để kết nối tín dụng, đại diện Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam cho rằng, các vùng nguyên liệu lớn đã được địa phương xác định cần được xem là nền tảng để các ngân hàng, tổ chức tài chính và doanh nghiệp cùng tham gia.

Theo đó, thay vì doanh nghiệp và hợp tác xã phải bắt đầu từ con số 0 khi tiếp cận vốn, có thể dựa trên vùng nguyên liệu đã được xác định, doanh nghiệp có liên kết với hợp tác xã, có mã vùng trồng và dữ liệu điện tử để xây dựng các hợp đồng liên kết làm cơ sở tiếp cận tín dụng.

Mô hình này cũng mở ra khả năng kéo các doanh nghiệp cung ứng vật tư đầu vào, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, cơ giới hóa cùng tham gia vào một chuỗi thay vì hoạt động riêng lẻ. Khi vùng nguyên liệu đã được định danh, không chỉ doanh nghiệp thu mua mà các doanh nghiệp cung ứng đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, cơ giới hóa cũng có thể được kết nối vào cùng một chuỗi. Cách tiếp cận này giúp hình thành một hệ sinh thái sản xuất thay vì những mối liên kết riêng lẻ.

“Một hướng quan trọng để thu hút nguồn vốn vào chuỗi nông nghiệp là xác lập rõ vùng nguyên liệu và các chủ thể tham gia chuỗi. Khi vùng nguyên liệu đã được địa phương xác nhận, doanh nghiệp có liên kết với hợp tác xã và vùng sản xuất có mã vùng trồng, các thông tin này có thể trở thành cơ sở để tổ chức tín dụng đánh giá và thiết kế các khoản vay phù hợp”, ông Cao Thăng Bình, chuyên gia cao cấp về nông nghiệp và phát triển nông thôn của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam cho biết.

Từ thực tế sản xuất, ông Nguyễn Văn Huỳnh, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Thanh niên Phú Hòa, xã Tân Hội, tỉnh Tiền Giang cho biết hợp tác xã hiện có khoảng 613 ha với 300 thành viên tham gia chuỗi sản xuất lúa gạo và Đề án 1 triệu ha từ vụ Thu Đông năm 2024.

Sau gần 6 vụ, theo ông Huỳnh, hiệu quả rõ nhất là giảm chi phí sản xuất, đồng thời tạo đầu vào và đầu ra ổn định hơn cho nông dân. Trong quy trình sản xuất, lượng giống được giảm từ khoảng 200 kg xuống còn 70 kg/ha; lượng phân hóa học giảm khoảng 30%, tăng sử dụng phân hữu cơ, cải tạo đất. Việc tưới tiêu theo quy trình ngập khô xen kẽ cũng được áp dụng, góp phần tiết kiệm chi phí và hướng đến sản xuất giảm phát thải.

Đặc biệt, việc hình thành chuỗi liên kết giúp hợp tác xã có thể tổ chức “mua chung, bán chung”, kết nối với doanh nghiệp ngay từ đầu vụ và chủ động hơn về đầu ra. Tuy nhiên, ông cho rằng để mở rộng mô hình, cần tiếp tục bảo đảm nguồn cung giống, phân bón chất lượng, dịch vụ cơ giới và đặc biệt là đầu ra ổn định cho nông dân. Thời tiết bất lợi, mưa bão và biến động giá lúa vẫn là những yếu tố gây khó khăn cho sản xuất.

Sau giai đoạn tập trung mở rộng quy mô, nông nghiệp đang bước vào giai đoạn đòi hỏi chất lượng liên kết cao hơn. Như vậy, bài toán của nông nghiệp trong giai đoạn tới không còn đơn thuần là mở rộng quy mô sản xuất mà là tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn. Khi vùng nguyên liệu được định danh, số hóa; hợp tác xã được nâng cao năng lực; doanh nghiệp tham gia sâu hơn và dòng vốn có thể tiếp cận tốt hơn, thúc đẩy hình thành những chuỗi giá trị nông sản quy mô lớn, làm nền tảng cho sự phát triển nông nghiệp hiện đại.