BNEWS
Uốn mình từ dãy Cambrian ở xứ Wales xuôi về cửa sông Severn, sông Wye từng là điểm đến thưởng ngoạn của du khách từ giữa thế kỷ 18.
Giờ đây, vẻ thơ mộng ấy lại gắn với một vụ kiện dân sự về chất lượng nước đang thu hút dư luận Anh. Vụ việc gợi mở những câu hỏi rộng hơn về mối quan hệ giữa an ninh lương thực và bảo vệ môi trường sinh thái.
Nội dung vụ kiện tập trung vào cáo buộc rằng hoạt động chăn nuôi gia cầm quy mô lớn đã góp phần làm suy giảm chất lượng nước. Hơn 1.300 người sinh sống hoặc làm việc gần sông Wye cùng các sông Lugg và Usk đã ký đơn kiện Avara Foods (một trong những nhà sản xuất thịt gia cầm lớn của Anh) và Welsh Water (doanh nghiệp cung cấp nước sạch và xử lý nước thải) với cáo buộc gây ô nhiễm môi trường. Theo lập luận của bên khởi kiện, phân gà được rải trên đồng ruộng có thể bị cuốn xuống sông sau mưa, mang theo lượng phốt-pho dư thừa kích thích tảo phát triển mạnh. Khi lớp tảo này chết đi và phân hủy, quá trình đó làm suy giảm lượng oxy trong nước, ảnh hưởng đến các loài sinh vật.
Đáng lưu ý, chăn nuôi gà không phải nguyên nhân duy nhất của hiện tượng này. Nước thải và hoạt động canh tác trong vùng cũng được cho là những yếu tố đã góp phần làm tích tụ phốt-pho và ni-tơ. Hiện chưa có phán quyết cuối cùng về vụ kiện này.
Đằng sau vụ tranh chấp là một xu hướng tiêu dùng đã định hình suốt nhiều thập niên: nhu cầu thịt gà tại Anh tăng mạnh. Người Anh ngày nay tiêu thụ trung bình 35 kg thịt gia cầm/người/năm - tương đương 23 con gà nguyên con, theo số liệu của Hội đồng Gia cầm Anh. Nguyên nhân của xu hướng này khá đa dạng. Bên cạnh yếu tố sức khỏe được nhắc đến trong các khuyến nghị dinh dưỡng, thịt gà được Liên minh Nông dân Quốc gia mô tả là loại thực phẩm "đa dụng, giàu dinh dưỡng, phải chăng và đáng tin cậy". Những năm gần đây, sức tiêu thụ còn được thúc đẩy bởi sự bùng nổ của các chuỗi gà rán và gà nướng.
Quy mô sản xuất để đáp ứng nhu cầu đó là rất lớn. Nông dân Anh nuôi một tỷ con gà mỗi năm, trong đó 20 triệu con tập trung tại lưu vực sông Wye. Sự tập trung về mặt địa lý này xuất phát từ việc các trang trại thường quần tụ quanh những cơ sở chế biến.
Về các chỉ dấu sinh thái, một số tổ chức bảo tồn nêu những con số đáng chú ý. Ước tính 50.000 con cá hồi mỗi năm từng ngược dòng Wye vào thời kỳ quần thể đạt đỉnh năm 1967, nhưng đến cuối thập niên 2010, sản lượng câu được đã giảm 94%, theo Hiệp hội Cá hồi sông Wye. Cây thủy mao lương được ước tính đã suy giảm hơn 90% trong thập niên qua. Mức độ liên hệ nhân quả cụ thể giữa từng nguồn gây ô nhiễm với hiện trạng của dòng sông vẫn là nội dung đang được các bên tranh luận.
Ở chiều ngược lại, ngành chăn nuôi và các doanh nghiệp liên quan đưa ra những lập luận phản bác cần được ghi nhận một cách đầy đủ. Ông Richard Griffiths, Giám đốc điều hành Hội đồng Gia cầm Anh, khẳng định các trang trại không tiếp xúc trực tiếp với đất và hoạt động theo giấy phép do Cơ quan Môi trường cấp và quản lý, với khả năng truy xuất nguồn gốc đầy đủ đối với phân gà - vốn được dùng để phát điện hoặc làm phân bón. Về phía các bên bị kiện, Avara Foods dẫn dữ liệu của Cơ quan Môi trường cho thấy hàm lượng phốt-pho có xu hướng giảm và nay thấp hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ đầu những năm 1990, trong khi Welsh Water cho biết đã đầu tư hơn 76 triệu bảng vào việc cải thiện chất lượng nước ở ba con sông (Wye, Lugg và Usk) trong giai đoạn 2020–2025 và dự định đầu tư thêm 87 triệu bảng trong 5 năm đến năm 2030.
Một điểm đáng chú ý là giữa những khác biệt về lập trường, các bên vẫn có những điểm chung nhất định. Ngay cả những tổ chức lên tiếng mạnh mẽ nhất cũng cho biết họ không kêu gọi người dân ngừng tiêu thụ thịt gà, mà hướng tới các mô hình sản xuất bền vững hơn cùng cơ chế giám sát chặt chẽ hơn. Ở phía ngành, ông Will Raw, Chủ tịch Ban Gia cầm thuộc Liên minh Nông dân Quốc gia, cho rằng thách thức thực sự không phải là lựa chọn giữa thực phẩm và thiên nhiên, mà là tìm ra những phương cách thiết thực để đạt được cả hai. Cùng với đó, đại diện ngành cũng nhấn mạnh vai trò của đối thoại cởi mở, mang tính xây dựng giữa khu vực nông nghiệp, cơ quan quản lý và cộng đồng trong quá trình hoạch định chính sách.
Câu chuyện sông Wye đang phản ánh một thực tế phổ biến ở nhiều nền kinh tế: các vấn đề môi trường phức tạp thường liên quan đến nhiều nguồn tác động khác nhau và hiếm khi có một lời giải đơn giản. Bảo đảm nguồn cung thực phẩm ổn định, duy trì sinh kế của người nông dân, hỗ trợ hoạt động của doanh nghiệp và gìn giữ chất lượng môi trường đều là những mục tiêu chính đáng, và việc cân bằng hài hòa giữa chúng đòi hỏi cách tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học, dữ liệu minh bạch và tinh thần đối thoại./.
Hương Giang (P/v TTXVN tại London)
