Sửa Luật An toàn thực phẩm: Hướng tới quản trị rủi ro thông minh

Hệ thống quy phạm pháp luật về quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm luôn tồn tại những lằn ranh mỏng. Quản lý quá lỏng lẻo, sức khỏe của hàng chục triệu người tiêu dùng bị đe dọa. Nhưng nếu quản lý bằng tư duy cực đoan, "bủa vây" bởi các giấy phép con, nhiều chuyên gia kinh tế, đại diện các hiệp hội và nhiều doanh nghiệp, ngành hàng bày tỏ đó sẽ là những thách thức lớn đối với chuỗi cung ứng, làm giảm năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt trên trường quốc tế. Vì vậy, việc hoàn thiện khung pháp lý về an toàn thực phẩm trong giai đoạn hiện nay không đơn thuần là một đợt chỉnh lý văn bản.

Đây là một cuộc chuyển giao tư duy quản lý Nhà nước, từ "tiền kiểm" dàn trải sang "hậu kiểm" thực chất, thiết lập một cơ chế quản trị rủi ro thông minh, tập trung vào các khâu có nguy cơ cao nhằm tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đang tổng hợp ý kiến hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) để góp ý tới cơ quan soạn thảo (Bộ Y tế) trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2 năm nay.

Theo VCCI, qua quá trình tiếp thu, điều chỉnh dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), có thể thấy cơ quan soạn thảo đang đối diện với một khối lượng kiến nghị lớn từ cộng đồng doanh nghiệp. Theo đó, các hiệp hội và tập đoàn lớn đã đi thẳng vào các điểm nghẽn kỹ thuật, chỉ ra những độ vênh giữa quy định hiện hành và thực tiễn vận hành.

Nổi bật trong số đó là tiếng nói của Hiệp hội Thương mại Mỹ tại Việt Nam (AMCHAM) với mong muốn hài hòa hóa các tiêu chuẩn trong nước với thông lệ quốc tế. Đơn cử, AMCHAM đã chỉ ra sự thiếu chính xác trong bản dịch về "hương liệu thực phẩm" dẫn đến việc không thống nhất với Tiêu chuẩn CODEX (tiêu chuẩn về phụ gia thực phẩm của Ủy ban CODEX quốc tế), đồng thời đề nghị điều chỉnh lại khái niệm này để loại trừ các chất chỉ đơn thuần có vị ngọt, mặn, chua.

Bên cạnh đó, tổ chức này cũng thẳng thắn đề nghị không áp dụng các quy định về quản lý hóa chất công nghiệp đối với phụ gia, nguyên liệu làm thực phẩm nhằm tránh tình trạng một sản phẩm phải chịu sự quản lý chồng chéo của nhiều bộ luật khác nhau.

Đứng ở góc độ một nhà sản xuất nội địa với hệ sinh thái phân phối rộng khắp, Công ty Cổ phần Tập đoàn Masan kiến nghị cần rạch ròi định nghĩa "thực phẩm giả", tránh việc đánh đồng những gian lận có chủ đích với những biến động chất lượng tự nhiên của sản phẩm. Để giảm thiểu chi phí tuân thủ, Masan đề xuất cơ quan quản lý chấp nhận phiếu thử nghiệm từ các phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025 mà không bắt buộc theo một biểu mẫu cứng nhắc, nhằm chấm dứt vòng lặp kiểm nghiệm nhiều lần gây lãng phí thời gian và tiền bạc.

Đồng thời, liên quan đến việc tăng cường vi chất dinh dưỡng, Masan đề nghị bám sát tinh thần Nghị quyết 19 của Chính phủ về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; theo đó, chỉ bắt buộc áp dụng đối với sản phẩm dùng trực tiếp cho hộ gia đình và mang tính khuyến khích đối với nguyên liệu dùng trong chế biến công nghiệp, miễn áp dụng với hàng xuất khẩu.

Ở một khía cạnh khác, Hiệp hội Nước mắm Việt Nam có ý kiên đóng góp về nền tảng cốt lõi của đạo luật là quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng. Theo đó, người tiêu dùng phải được cung cấp thông tin trung thực, được bồi thường thiệt hại khi sử dụng thực phẩm không an toàn, nhưng đồng thời cũng phải có nghĩa vụ tuân thủ các hướng dẫn bảo quản, vận chuyển từ nhà sản xuất và kịp thời cung cấp thông tin khi phát hiện nguy cơ.

Từ góc nhìn của các chuyên gia pháp lý, nhiều ý kiến cho rằng, nhìn vào bảng tổng hợp giải trình dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) do cơ quan soạn thảo ban hành cho thấy, một tín hiệu đáng mừng là tư duy lập pháp đã có sự cởi mở và cầu thị rõ rệt. Những khái niệm mơ hồ, dễ gây suy diễn làm khó doanh nghiệp đã được cắt bỏ.

Chẳng hạn, khái niệm "Chủ sở hữu sản phẩm thực phẩm" từng gây tranh cãi đã chính thức bị loại bỏ khỏi dự thảo. Khái niệm "nguyên liệu làm thực phẩm" cũng được rút gọn, trên cơ sở kế thừa Luật An toàn thực phẩm 2010 do không cần thiết thực hiện biện pháp quản lý riêng biệt đối với đối tượng này.

Đối với vấn đề quản lý hóa chất mà AMCHAM lo ngại, cơ quan soạn thảo đã làm rõ rằng phạm vi của luật này không quản lý hóa chất, giải tỏa gánh nặng tâm lý cho các doanh nghiệp chế biến. Rất nhiều ý kiến về kỹ thuật soạn thảo, chuẩn hóa định nghĩa từ các doanh nghiệp đã được trực tiếp chỉnh lý vào dự thảo, cho thấy sự tương tác hai chiều rất hiệu quả giữa Nhà nước và thị trường.

Sự thay đổi tư duy làm luật này đang phản ánh thực tế, cơ quan soạn thảo, cơ quan quản lý Nhà nước đang dần bỏ thói quen "không quản được thì cấm" hoặc "quản lý phòng thủ" bằng giấy phép. Việc ứng dụng hệ thống tiêu chuẩn quốc tế, chấp nhận phương thức hậu kiểm linh hoạt dựa trên mức độ rủi ro của từng nhóm hàng hóa là bước đi phù hợp với tiến trình hội nhập.

Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp chân chính tiết giảm hàng nghìn giờ công làm thủ tục hành chính, mà còn giải phóng nguồn lực cho cơ quan quản lý để tập trung thanh tra, kiểm tra những điểm nóng thực sự về an toàn vệ sinh thực phẩm.

Mặc dù dự thảo đã có những bước tiến dài, nhưng để luật thực sự trở thành đòn bẩy cho sự phát triển của ngành công nghiệp thực phẩm quốc gia, vẫn cần thêm những diễn đàn đối thoại cởi mở, minh bạch và đa chiều trước khi trình Quốc hội bấm nút thông qua.

Với mục tiêu kiến tạo một không gian pháp lý minh bạch, khả thi, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội sẽ tổ chức "Hội thảo góp ý hoàn thiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)". Sự kiện sẽ chính thức diễn ra vào lúc 14h00 chiều ngày 4/9 tới đây tại Hà Nội.

Đây được kỳ vọng là cơ hội quan trọng để các cơ quan lập pháp, cơ quan quản lý Nhà nước ngồi lại cùng cộng đồng doanh nghiệp, các hiệp hội ngành hàng và chuyên gia pháp lý, để cùng nhau chính lý, sửa đổi những quy định cuối cùng, đảm bảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi khi ra đời sẽ vừa là tấm khiên vững chắc bảo vệ mâm cơm của hàng triệu gia đình Việt, vừa là bệ phóng để nông sản, thực phẩm Việt Nam tự tin chinh phục các chuỗi cung ứng toàn cầu.