Sửa Luật Đất đai: Xóa bỏ tư duy "một cửa nhiều khóa" bằng liên thông dữ liệu

Dù mô hình "một cửa" trong giải quyết thủ tục đất đai đã được triển khai nhiều năm, nhưng thực tế tại không ít địa phương, người dân và doanh nghiệp vẫn vướng vào tình cảnh "một cửa nhưng nhiều khóa" do dữ liệu bị chia cắt và quy trình qua nhiều tầng nấc. Việc sửa đổi Luật Đất đai lần này chọn cách tháo gỡ trực diện nút thắt đó: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền cơ sở kết hợp với liên thông dữ liệu số hóa toàn diện, hướng tới một nền quản trị đất đai hiện đại và minh bạch. Dự kiến, Luật Đất đai (sửa đổi) sẽ được Quốc hội cho ý lần đầu tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. 

* Phân cấp để gỡ "khóa" thủ tục từ cấp cơ sở

Nhều chuyên gia nhận xét, một trong những nguyên nhân khiến các dự án đầu tư phát triển hạ tầng, đô thị hay sản xuất kinh doanh bị đình trệ trong nhiều năm qua là quy trình giải quyết thủ tục hành chính về đất đai quá phức tạp. Việc hồ sơ phải kinh qua nhiều cấp, xin ý kiến qua lại giữa các sở, ngành và cơ quan Trung ương không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp mà còn làm mất đi thời cơ kinh doanh đắt giá.

Thực tiễn thi hành Luật Đất đai 2024 phản ánh một thực tế, nhiều địa phương sau giai đoạn kiện toàn bộ máy đã có sự trưởng thành vượt bậc về năng lực chuyên môn và quản lý. Dù vậy, thẩm quyền quyết định trong không ít nội dung từ phê duyệt quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất đến giao đất, thu hồi đất vẫn bị bó hẹp. Điều này vô hình trung biến cơ quan cấp trên thành "nút thắt cổ chai", tiếp nhận khối lượng hồ sơ quá tải dù bản chất vụ việc hoàn toàn có thể được xử lý dứt điểm ngay tại địa phương.

Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) giải bài toán này bằng việc mở rộng hạn mức phân cấp, trao quyền chủ động cao hơn cho chính quyền cấp tỉnh và cấp huyện theo nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Nhờ đó, quy trình thẩm định, phê duyệt được cắt giảm nhiều khâu trung gian không cần thiết, giúp rút ngắn từ 30–50% thời gian xử lý hồ sơ.

Tuy nhiên, trao quyền luôn đi đôi với trách nhiệm. Nhiều chuyên gia pháp lý lưu ý, phân cấp rộng rãi nếu thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát hữu hiệu có thể dẫn đến rủi ro lạm quyền hoặc tình trạng "mỗi nơi làm một kiểu", gây mất tính thống nhất của thị trường.

Để phòng ngừa rủi ro này, GS. TSKH. Đặng Hùng Võ nhận định, phân quyền là xu hướng tất yếu của một bộ máy hành chính tinh gọn và hiện đại. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi phải là “phân quyền gắn liền với phân nhiệm và công khai minh bạch”. 

Theo đó, Luật cần quy định thật rành mạch trách nhiệm của từng cấp chính quyền trong từng công đoạn, từ thu hồi, bồi thường, giao đất đến giải quyết tranh chấp. Khi trách nhiệm cá nhân và tập thể được định hình cụ thể, người dân và doanh nghiệp mới có cơ sở để giám sát, còn cơ quan cấp trên cũng dễ dàng kiểm tra, xử lý vi phạm.

* Trị căn bệnh "một cửa nhiều khóa"

Nếu phân cấp, phân quyền là giải pháp tái cấu trúc về mặt tổ chức bộ máy, thì liên thông dữ liệu số hóa chính là chìa khóa để mở tất cả các "ổ khóa" thủ tục hành chính.

Mặc dù nhiều địa phương đã triển khai tiếp nhận hồ sơ qua Cổng dịch vụ công trực tuyến, nhưng trên thực tế, người dân và doanh nghiệp vẫn phải mang theo vô số bản sao, giấy tờ gốc để đối soát. 

 

Sự thiếu chia sẻ dữ liệu giữa ngành đất đai với các cơ sở dữ liệu về dân cư, thuế, quy hoạch và xây dựng khiến mô hình "một cửa" rơi vào tình trạng hình thức—người dân nộp hồ sơ ở một đầu mối nhưng vẫn phải chờ đợi từng cơ quan rà soát độc lập.

Các chuyên gia cho rằng, điểm sáng đột phá trong dự thảo sửa đổi lần này là việc thể chế hóa và hoàn thiện hành lang pháp lý cho Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất điện tử (Sổ đỏ điện tử), đồng thời quy định bắt buộc về kết nối, liên thông dữ liệu đất đai quốc gia.

Khi dữ liệu được kết nối thời gian thực (real-time), người dân có thể thực hiện các giao dịch chuyển nhượng, thế chấp, tặng cho... hoàn toàn trên môi trường số mà không phải nộp lại các giấy tờ đã có trong hệ thống thống nhất của Nhà nước.

Cùng đó, doanh nghiệp cũng có thể tra cứu trực tuyến về quy hoạch, tình trạng pháp lý của thửa đất hay tiến độ xử lý hồ sơ theo thời gian thực. Điều này giúp loại bỏ tình trạng "thông tin bất cân xứng", hạn chế rủi ro pháp lý và triệt tiêu nạn "chi phí không chính thức".

Theo TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, số hóa và liên thông dữ liệu ngành đất đai không đơn thuần là chuyển văn bản giấy thành file điện tử, mà là xây dựng một hệ sinh thái quản trị tài sản quốc gia. Khi dữ liệu đất đai liên thông hoàn toàn với dữ liệu dân cư và cơ quan thuế, thời gian xử lý nghĩa vụ tài chính sẽ giảm từ hàng tuần xuống chỉ còn vài phút. Sự minh bạch này chính là chìa khóa để giảm chi phí giao dịch bất động sản, khơi thông nguồn vốn bị tắc nghẽn và tăng cường niềm tin cho các nhà đầu tư.

Dù triển vọng rất lớn nhưng nhiều chuyên gia cũng khuyến nghị, thách thức lớn nhất nằm ở tính chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và an toàn hạ tầng công nghệ. Nhà nước cần đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng thông tin, quy định chuẩn dữ liệu chung toàn quốc để tránh tình trạng dữ liệu giữa các địa phương manh mún, thiếu thống nhất.

Về tổng thể, điểm vượt trội của dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) có tinh thần nhìn thẳng vào sự thật để tháo gỡ các "điểm nghẽn" vận hành. Sự kết hợp giữa phân cấp thẩm quyền và liên thông dữ liệu số tạo nên một cơ chế kiểm soát chéo hiệu quả.

Địa phương được trao quyền chủ động hơn nhưng mọi quyết định và quy trình xử lý đều được công khai minh bạch trên hệ thống dữ liệu chung để cấp trên và người dân dễ dàng theo dõi, giám sát.

Việc xóa bỏ tư duy "một cửa nhiều khóa" thông qua liên thông dữ liệu và phân cấp mạnh mẽ không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn là giải pháp căn cơ để khơi thông nguồn lực đất đai, đống góp cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.