Điện gió Monsoon: Hành trình đến hình mẫu cho Lưới điện ASEAN

Trải dài trên những triền núi cao lộng gió của cao nguyên Dak Cheung (tỉnh Sekong, Lào), 133 tuabin gió khổng lồ với những cánh quạt dài đang ngày đêm quay đều, đánh dấu một chương mới cho ngành năng lượng sạch của châu Á.

Đó là dự án Monsoon Wind – nhà máy điện gió lớn nhất của Đông Nam Á, và cũng là dự án năng lượng tái tạo xuyên biên giới đầu tiên của châu Á. Ông Scott Roberts – Giám đốc quốc gia của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, kiêm Trưởng Bộ phận Lưới điện ASEAN của ADB, nhận định dự án này là mô hình kiểu mẫu cho sáng kiến Lưới điện ASEAN (APG) trong tiến trình kết nối hạ tầng năng lượng khu vực.

Hợp tác xuyên quốc gia

Trong một nghiên cứu độc lập về dự án Monsoon, Đại học Quản lý Singapore (SMU) nhận định một trong những bài học lớn nhất từ dự án này là hạ tầng bền vững ngày càng mang tính chất xuyên biên giới thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi một quốc gia. Trong khi Lào sở hữu tiềm năng năng lượng tái tạo dồi dào nhưng nhu cầu tiêu thụ trong nước lại rất hạn chế, thì Việt Nam - nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực ASEAN - lại có nhu cầu năng lượng đang tăng cao và rất cần các nguồn điện sạch.

Hợp đồng mua bán điện (PPA) kéo dài 25 năm được ký với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã trở thành "xương sống" thương mại của toàn bộ dự án. Trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN, ông Aphisid Sengsourivong, Vụ trưởng Vụ Quản lý Doanh nghiệp thuộc Bộ Công Thương Lào, nhận định Việt Nam đóng vai trò rất quan trọng trong dự án này khi mở cửa cho điện gió từ Lào.

Sau 14 năm triển khai, dự án điện gió Monsoon đã chính thức đi vào vận hành thương mại vào tháng 8/2025 với công suất 600 MW. Dòng điện xuyên biên giới này đã mang lại những giá trị chiến lược cho cả hai quốc gia. Đối với Lào, ông Aphisid Sengsourivong cho biết một ý nghĩa quan trọng của Monsoon Wind là đã mở ra một ngành xuất khẩu mới cho Lào – xuất khẩu điện gió, một nguồn bổ trợ hiệu quả cho thủy điện. Với Việt Nam, ông Ninh Xuân Hiệp - Phó Trưởng ban Kỹ thuật và An toàn của Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia Việt Nam (EVNNPT), cho biết, ngoài việc cung cấp nguồn điện sạch ổn định trong dài hạn và hỗ trợ cam kết giảm phát thải, đường dây 500 kV Monsoon – Thạnh Mỹ có công suất truyền tải lên đến 2.000-2.500 MW, tạo điều kiện để mở rộng nhập khẩu điện từ Lào trong thời gian tới.

Dự án Monsoon cho thấy an ninh năng lượng ngày nay không còn là câu chuyện của riêng một quốc gia, và sự hợp tác xuyên biên giới đóng vai trò nhất định trong chiến lược giảm phát thải carbon.

Giải pháp tài chính kiểu mẫu

Là "kiến trúc sư" đứng sau cấu trúc tài chính cho dự án Monsoon, ông Daniel Wiedmer, Giám đốc Bộ phận Tài chính Hạ tầng Khu vực tư nhân của ADB, phụ trách khu vực Đông Á, Đông Nam Á và Thái Bình Dương, cho biết thách thức tài chính của dự án này là làm sao thực hiện được một giao dịch năng lượng tái tạo hợp vốn lớn nhất Đông Nam Á vào thời điểm đó, tại một quốc gia có mức xếp hạng tín nhiệm tương đối thấp, và đặc biệt là không có bảo lãnh từ các chủ đầu tư.

Nếu chỉ dựa vào các ngân hàng thương mại, họ gần như chắc chắn sẽ không mạo hiểm cấp vốn cho một dự án như vậy. Tuy nhiên, nhờ mô hình tài chính hỗn hợp do ADB chủ trì, dự án đã huy động thành công khoảng 692 triệu USD. Cấu trúc nguồn vốn của Monsoon đã kết hợp khéo léo 5 tầng đòn bẩy. Đầu tiên là khoản 100 triệu USD do ADB tự bỏ vốn và cho vay, đóng vai trò “mỏ neo”, thể hiện sự cam kết và thẩm định nghiêm ngặt của ADB, giúp củng cố niềm tin để thu hút các ngân hàng thương mại và định chế tài chính khác cùng tham gia. Bên cạnh đó còn có nguồn vốn từ các tổ chức tài chính phát triển, nguồn vốn ưu đãi trị giá 50 triệu USD và khoản viện trợ không hoàn lại 10 triệu USD. Đặc biệt, dự án đã thu hút được các ngân hàng thương mại thuần túy như SMBC, Kasikornbank và Siam Commercial Bank (SCB).

Cách quản trị rủi ro của dự án cũng là một điểm rất đáng chú ý. Một trong những rủi ro lớn nhất trong dự án này là rủi ro cắt giảm công suất - khi người mua có thể quyết định không nhận điện vì các lý do kỹ thuật.

Để giải bài toán này, ADB đã triển khai bộ đôi giải pháp: đưa 30 triệu USD vốn ưu đãi từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và Canada vào chi phí dự án với lãi suất thấp và kỳ hạn dài, giúp giảm gánh nặng nợ; đồng thời thiết lập một quỹ dự trữ 30 triệu USD (từ Canada và ADB) để đảm bảo dự án vẫn vận hành và trả nợ được khi xảy ra tình huống bất lợi như người mua dừng nhận điện liên tục trong nửa năm. Chính cơ chế này đã thuyết phục được tất cả các ngân hàng chấp nhận rủi ro cắt giảm phát điện.

Đây chính là những minh chứng điển hình cho kỹ thuật quản trị rủi ro bằng cấu trúc tài chính, giúp dự án thu hút được dòng vốn lớn.

Phát triển cộng đồng

Dự án Điện gió Monsoon là minh chứng rõ nét cho thấy: Các dự án hạ tầng ngày nay muốn vận hành ổn định trong dài hạn thì mục tiêu bền vững về môi trường là chưa đủ, mà còn cần có tác động tích cực về mặt xã hội.

Ông Chakrit Duangjai – người phụ trách quản lý các vấn đề về xã hội và lao động của dự án Monsoon Wind – cho biết dù phạm vi ảnh hưởng của dự án trải rộng trên địa bàn 29 ngôi làng với khoảng 15.000 dân cư, Monsoon đã hoàn thành dự án mà không phải di dời tái định cư bất kỳ hộ dân nào. Bên cạnh đó, các chủ đầu tư đã thành lập Quỹ Phát triển Cộng đồng và đóng góp 1,1 triệu USD mỗi năm, duy trì xuyên suốt 25 năm vòng đời dự án, tập trung vào các lĩnh vực thiết yếu như y tế, giáo dục, sinh kế, hạ tầng….

Đặc biệt, một trong những sáng kiến sinh kế mang tính đột phá nhất cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại huyện Dak Cheung là chương trình trồng cà phê. Ông Duangjai cho biết trước đây, người dân ở đây chủ yếu sống dựa vào việc trồng lúa rẫy trên các sườn đồi dốc. Năng suất lúa rẫy rất thấp, chỉ đạt tối đa khoảng 1 tấn/ha, buộc người dân phải mở rộng diện tích canh tác liên tục bằng cách đốt nương làm rẫy. Nhận thấy cà phê có thể mang lại năng suất tới 3 tấn/ha – đem lại giá trị cao gấp nhiều lần so với trồng lúa - dự án đã triển khai chương trình cấp phát cây giống và trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật canh tác cho bà con.

Chị Souphanh Soulyvanh (23 tuổi) - một trong những hộ gia đình tại bản Dak Tiem (huyện Dak Cheung) được dự án lựa chọn làm trang trại thí điểm - cho biết gia đình chị đã tiếp nhận tới 6.000 cây giống cà phê để canh tác dưới tán rừng. Chị chia sẻ nhờ chương trình này, bà con không chỉ tăng thu nhập, mà còn từ bỏ thói quen đốt nương làm rẫy. Cà phê do người dân vùng dự án sản xuất đã giành vị trí thứ 9 trong cuộc thi cà phê toàn quốc tại Lào vào năm 2025.

Với những gì đã làm được, SMU cho rằng dự án Điện gió Monsoon đã phần nào xóa nhòa hàng loạt định kiến lâu nay, rằng các quốc gia đang phát triển khó triển khai được hạ tầng năng lượng tái tạo phức tạp; rằng các ngân hàng thương mại sẽ tránh những dự án năng lượng sạch ở thị trường cận biên; hay tính bền vững và hiệu quả thương mại không thể song hành.

Đặt trong bức tranh lớn về hợp tác năng lượng của khu vực, ông Scott Roberts nhận định Monsoon chính là “mô hình kiểu mẫu thực tế" cho tiến trình hiện thực hóa sáng kiến Lưới điện ASEAN. Ông cho rằng giữa bối cảnh nhu cầu năng lượng khu vực đến năm 20260 được dự báo tăng gấp bốn lần, việc kết nối hạ tầng năng lượng xuyên biên giới là xu thế tất yếu. Và trên thực tế, ông Roberts cho biết ASEAN hiện đã đạt khoảng 8 GW công suất liên kết lưới điện, có nghĩa là khu vực đã đi được một nửa chặng đường hướng tới mục tiêu 18 GW vào năm 2040. Ông tin tưởng rằng ASEAN hoàn toàn có thể hiện thực hóa điều đó dựa trên những nền tảng thương mại vững chắc như những gì dự án Monsoon đã làm được.

Nhưng có lẽ, giá trị bền vững nhất của dự án không chỉ nằm trên những bản vẽ chiến lược vĩ mô hay các con số tỷ USD, mà nằm ngay ở những sườn đồi xanh ngắt của cao nguyên Dak Cheung. Ở đó, dưới bóng những tuabin gió khổng lồ lặng lẽ quay, nhìn những nương cà phê đang vươn mình dưới tán rừng, chị Souphanh mỉm cười tin tưởng rằng, chính sự đổi thay này là minh chứng cho thấy “dự án và người dân có thể cùng nhau chung sống lâu dài và bền vững”.