Tái định hình thương mại điện tử trong giai đoạn phát triển mới 

Trong bức tranh kinh tế số đang định hình ngày càng rõ nét, thương mại điện tử không chỉ là một kênh phân phối hiện đại mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, khi thị trường bước vào giai đoạn tăng trưởng cao và mở rộng nhanh, những vấn đề mang tính nền tảng cũng dần lộ diện buộc thương mại điện tử phải chuyển mình. 

Đánh giá từ các chuyên gia, những năm qua, thương mại điện tử Việt Nam đã chứng kiến sự bứt tốc mạnh mẽ cả về quy mô lẫn tốc độ tăng trưởng. Hành vi tiêu dùng thay đổi nhanh chóng, doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào các nền tảng số, trong khi các mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện. Tuy nhiên, chính sự phát triển nhanh khiến cấu trúc thị trường bộc lộ những bất cập. Khi số lượng người bán tăng nhanh nhưng chất lượng không đồng đều, hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn tồn tại trên các nền tảng, trách nhiệm giữa chủ thể chưa được xác lập rõ ràng, tăng trưởng bắt đầu chạm tới giới hạn chất lượng.

Bà Lê Hoàng Oanh, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho rằng: Trong bối cảnh thương mại điện tử ngày càng giữ vai trò động lực của tăng trưởng kinh tế số, việc xây dựng thị trường minh bạch, nâng cao niềm tin của người tiêu dùng, đồng thời bảo đảm các chỉ tiêu tăng trưởng là nhiệm vụ đặt ra với toàn bộ hệ sinh thái. Thế nhưng, để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp, từ việc xây dựng hệ thống dữ liệu báo cáo, nâng cao hiệu quả vận hành, đến mở rộng thị trường và thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới.

Theo bà Lê Hoàng Oanh, thời gian qua có nhiều ý kiến phản ánh tình trạng hàng hóa không phải xuất xứ từ Việt Nam nhưng vẫn được bày bán phổ biến trên các nền tảng trực tuyến, trong khi chất lượng sản phẩm chưa được kiểm soát chặt chẽ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng mà còn tạo ra sức ép đối với hàng hóa trong nước.

“Chúng ta cần bàn kỹ hơn về việc làm thế nào để nâng cao niềm tin của thị trường, đặc biệt là niềm tin đối với hàng hóa, đối với người bán và sự minh bạch trong giao dịch trên các sàn thương mại điện tử”, bà Lê Hoàng Oanh nhấn mạnh.

Nhận định này cho thấy một chuyển dịch quan trọng trong tư duy quản lý: từ thúc đẩy tăng trưởng sang định hình lại nền tảng thị trường. Khi niềm tin trở thành điểm nghẽn, việc tái định hình thương mại điện tử không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu. Điểm đáng chú ý là niềm tin không còn được nhìn nhận như một yếu tố phụ trợ, mà đang trở thành trục xoay của toàn bộ quá trình tái cấu trúc thị trường.

Ở góc độ quản lý, bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động Thương mại điện tử- Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số chỉ rõ: Thương mại điện tử phát triển nhanh nhưng đặt ra nhiều thách thức quản lý do đặc thù môi trường mở, xuyên biên giới và hành vi gian lận ngày càng tinh vi. Số lượng người bán đa dạng, cùng với các mặt hàng liên quan trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, đòi hỏi cơ quan quản lý phải chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng.

Thời gian qua, cơ quan quản lý đã đẩy mạnh kiểm tra, xử lý vi phạm, yêu cầu các sàn xác minh người bán, kiểm soát hàng hóa và tăng cường hậu kiểm. Luật Thương mại điện tử 2025 tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý với các quy định về định danh người bán, minh bạch thông tin, lưu trữ dữ liệu và quản lý nền tảng xuyên biên giới. Để xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn, cần sự tham gia đồng bộ của tất cả các bên: nền tảng nâng cao trách nhiệm, người bán tuân thủ pháp luật, người tiêu dùng chủ động bảo vệ mình. Chỉ khi có sự chung tay này, thị trường mới có thể phát triển ổn định và lâu dài.

Về phía doanh nghiệp, đại diện Shopee nhìn nhận sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng chỉ mua hàng giá trị thấp sang sẵn sàng chi tiêu lớn xuất phát từ việc các nền tảng tăng cường chính sách bảo vệ người mua. Trong khi đó, Lazada tập trung phát triển gian hàng chính hãng để nâng cao chất lượng hàng hóa và tạo dựng lòng tin.

Những cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng hội tụ ở một điểm là niềm tin phải được thiết kế bằng cơ chế cụ thể, chứ không thể kỳ vọng hình thành tự nhiên. Đây cũng là lý do các quy định mới trong Luật Thương mại điện tử năm 2025 như định danh người bán, minh bạch thông tin và lưu trữ dữ liệu giao dịch được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển căn bản bởi nếu danh tính rõ ràng, trách nhiệm sẽ không còn bịẩn trong môi trường số. Hơn nữa, quá trình tái định hình là nhìn nhận thương mại điện tử như một hệ sinh thái, thay vì chỉ là hoạt động của các sàn giao dịch. Theo đại diện Shopee, logistics là xương sống của thương mại điện tử.

Thực tế cho thấy, sự cải thiện của hệ thống giao nhận đã góp phần thúc đẩy thị trường tăng trưởng nhanh. Tuy nhiên, chi phí logistics vẫn là rào cản lớn, đặc biệt khi mở rộng ra khu vực nông thôn hoặc thị trường quốc tế. Cùng đó là khoảng cách giữa các vùng miền trong tiếp cận thương mại điện tử. Bởi nếu thị trường chỉ tập trung ở đô thị lớn, thì tiềm năng sẽ không được khai thác hết.

Những sáng kiến của TikTok trong việc đào tạo kỹ năng số, hỗ trợ người dân địa phương và xây dựng khu vực ưu tiên cho hàng Việt cho thấy hướng đi nhằm mở rộng thị trường theo chiều rộng, bảo đảm tính bao trùm. Ở góc độ logistics, Viettel Post đặt mục tiêu xây dựng mạng lưới khu vực, tận dụng lợi thế địa chiến lược của Việt Nam trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy thương mại điện tử đang gắn chặt với các chiến lược phát triển hạ tầng và kết nối thị trường, chứ không còn là lĩnh vực độc lập.

Theo các chuyên gia, một trong những trụ cột quan trọng của thương mại điện tử giai đoạn tới là phát triển xuyên biên giới. Không chỉ dừng ở việc phục vụ thị trường trong nước, thương mại điện tử đang trở thành đường cao tốc đưa hàng Việt ra thế giới. Ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết: Thương mại điện tử hiện chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế số và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu. Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tham gia bán hàng xuyên biên giới của Shopee hay việc tận dụng hệ sinh thái toàn cầu của Alibaba là minh chứng rõ nét.

Tuy nhiên, thương mại điện tử xuyên biên giới yêu cầu minh bạch về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm và năng lực quản trị dữ liệu. Trong môi trường số, uy tín doanh nghiệp được phản ánh trực tiếp qua đánh giá của người tiêu dùng và có thể thay đổi rất nhanh. Điều này tạo ra cơ chế sàng lọc tự nhiên buộc doanh nghiệp phải nâng cấp toàn diện. Ngoài ra, quá trình tái định hình thương mại điện tử không thể tách rời vai trò của chính sách. Thời gian qua, cơ quan quản lý đã phối hợp liên ngành xử lý hàng trăm website, ứng dụng vi phạm, đồng thời yêu cầu các nền tảng nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát người bán. Song song với đó, việc xây dựng Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử với quy định về công khai thông tin, xác thực người bán và trách nhiệm nền tảng đang tạo ra một khung pháp lý rõ ràng hơn.

Ở chiều ngược lại, các kiến nghị từ doanh nghiệp như đề xuất của Grab về việc tránh chồng chéo quy định, đơn giản hóa thủ tục cho thấy yêu cầu về sự linh hoạt trong chính sách. Bởi thị trường muốn phát triển hiệu quả cần có kỷ luật cùng không gian để đổi mới. Mục tiêu tăng trưởng 20–22% trong năm 2026 đặt ra kỳ vọng lớn nhưng cũng đồng thời tạo áp lực tái cấu trúc thị trường bởi tăng trưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với sự ổn định và khả năng thích ứng.

Giới phân tích nhấn mạnh rằng: Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt, nếu tiếp tục mở rộng theo chiều rộng mà không gia cố nền tảng, thị trường có thể đối mặt với rủi ro mất niềm tin. Ngược lại, nếu xây dựng được một môi trường minh bạch, công bằng và hiệu quả, thương mại điện tử sẽ trở thành hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số.

Quá trình tái định hình vì thế không chỉ là điều chỉnh ngắn hạn mà là sự chuyển đổi mang tính cấu trúc. Khi mỗi giao dịch đều có thể truy vết, mỗi chủ thể đều có trách nhiệm và mắt xích trong hệ sinh thái được vận hành đồng bộ, thương mại điện tử Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn phát triển mới để tăng trưởng không chỉ nhanh mà còn đủ sâu để đi đường dài.