Biến nguồn lực nhập khẩu thành năng lực sản xuất trong nước

Xuất nhập khẩu tăng trưởng mạnh đang đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng thay vì chỉ chú trọng quy mô kim ngạch. Theo đó, nguồn nguyên liệu, linh kiện, máy móc, thiết bị nhập khẩu cần được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, đổi mới công nghệ và giá trị gia tăng trong nước, qua đó nâng sức cạnh tranh, thúc đẩy xuất khẩu bền vững và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là nội dung được các chuyên gia, cơ quan quản lý và doanh nghiệp trao đổi tại Tọa đàm “Nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu trong tiến trình tái cơ cấu ngành công thương” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 8/10 tại Hà Nội.

 

Thống kê cho thấy, trong 9 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa vượt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong số đó, xuất khẩu đạt hơn 434 tỷ USD, tăng 24,5%. Ở chiều ngược lại, nhập khẩu hơn 453 tỷ USD, tăng 36,7% đưa cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 19,42 tỷ USD. Đáng chú ý, tư liệu sản xuất chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu, tương đương 426,92 tỷ USD; trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng chiếm 58,3%, nguyên liệu, nhiên liệu và vật liệu chiếm 35,8%.

Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), với cơ cấu nhập khẩu hiện nay cần đánh giá riêng từng ngành, từng nhóm hàng để thấy rõ tác động đối với sản xuất trong nước, thay vì chỉ nhìn vào cán cân thương mại. 

Đơn cử, nhập khẩu của ngành điện tử tăng còn do giá đầu vào, nhu cầu tích trữ và mở rộng sản xuất. Trong bối cảnh nhu cầu phục vụ trí tuệ nhân tạo gia tăng, giá một số loại chip, vi mạch, ổ SSD có thời điểm tăng 300-500%, khiến giá trị nhập khẩu tăng dù lượng hàng không tăng tương ứng. Một số doanh nghiệp cũng nâng lượng tồn kho từ khoảng 6 tuần lên 12 tuần nhằm bảo đảm sản xuất.

Cùng với đó, việc nhiều dự án FDI mở rộng sản xuất tại Việt Nam cũng làm gia tăng nhu cầu nhập khẩu máy móc, linh kiện và nguyên liệu. Samsung tại Thái Nguyên tăng thêm 1,8 tỷ USD vốn đầu tư; Intel chuyển một phần sản xuất từ Costa Rica sang Việt Nam; BYD mở rộng năng lực sản xuất tại Phú Thọ. 

Vì vậy, theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, nhập khẩu cần được nhìn trong tổng thể cả cán cân thương mại và cán cân thanh toán, nhất là với khu vực FDI, bởi giá trị nhập khẩu đầu vào có thể gắn với quá trình mở rộng năng lực sản xuất và xuất khẩu sau đó. Quan trọng là các nguồn lực này phải được chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực chất, nâng giá trị gia tăng nội địa và tăng tính tự chủ của nền kinh tế.

Từ góc độ quản lý, Bộ Công Thương đang triển khai các giải pháp đồng bộ để vừa mở rộng thị trường xuất khẩu, vừa nâng chất lượng tăng trưởng. Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, trước hết cần tiếp tục khai thác hiệu quả các thị trường truyền thống, mở rộng sang thị trường mới và tận dụng các hiệp định thương mại tự do, đồng thời nâng khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ để gia tăng lợi ích từ các FTA. Bên cạnh yêu cầu về giá và chất lượng, doanh nghiệp phải từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao về phát triển bền vững, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và môi trường tại các thị trường xuất khẩu.

Về phía nhập khẩu, việc đa dạng hóa nguồn cung cần đi cùng kiểm soát chặt cơ cấu, mục đích và hiệu quả sử dụng hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, giải pháp căn bản và lâu dài vẫn là nâng năng lực sản xuất trong nước. Máy móc, thiết bị, nguyên liệu nhập khẩu không chỉ phục vụ gia công, lắp ráp mà phải góp phần nâng trình độ công nghệ, năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng tự chủ của doanh nghiệp. Cuối cùng, phải nâng cao giá trị gia tăng nội bộ trong chính tiềm lực của ngành sản xuất Việt Nam, qua đó tạo nền tảng cho xuất khẩu bền vững và lâu dài.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng: Tăng trưởng xuất nhập khẩu cần được đặt trong tổng thể mô hình tăng trưởng, gắn với thu hút đầu tư, mở rộng thị trường và nâng giá trị tạo ra trong nước. 

Theo ông Phan Đức Hiếu, chính sách và định hướng đã tương đối rõ, vấn đề quan trọng là triển khai thành những chương trình cụ thể để kết nối doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp FDI, nâng năng lực sản xuất và từng bước thay thế những máy móc, tư liệu sản xuất có thể chủ động trong nước. 

Cùng với đó, cần phát triển các chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam dẫn dắt, hình thành những doanh nghiệp đầu tàu có khả năng vươn ra thị trường quốc tế và kéo theo mạng lưới nhà cung ứng trong nước. Việc minh bạch nguồn gốc, xuất xứ, nhãn hàng hóa và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng cần được chú trọng, nhất là tại những thị trường Việt Nam có thặng dư thương mại lớn.

Đối với ngành điện tử, bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam nhấn mạnh: Nhập khẩu và xuất khẩu phải được nhìn nhận là hai khâu của cùng một chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần tận dụng máy móc, công nghệ và nguyên liệu nhập khẩu để nâng năng suất, đẩy mạnh tự động hóa, số hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thiết kế sản phẩm, quản trị dữ liệu, kiểm soát chất lượng và nghiên cứu phát triển. Đồng thời, cần phát triển hệ thống nhà cung ứng trong nước, tăng tỷ lệ nội địa hóa và giảm phụ thuộc vào linh kiện, nguyên liệu, khuôn mẫu và dịch vụ kỹ thuật nhập khẩu. 

Việc kết nối với doanh nghiệp FDI cũng cần chuyển từ cung cấp thông tin sang nâng cấp năng lực nhà cung ứng, xác định cụ thể nhu cầu của từng doanh nghiệp để hỗ trợ đúng trọng tâm. Các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, hóa chất, lao động và ESG ngày càng trở thành điều kiện để doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tế tại Quảng Ninh cho thấy hướng đi này đang được địa phương chú trọng. Trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu của tỉnh đạt hơn 3,83 tỷ USD, tăng 26,7%; nhập khẩu tăng 26%. Một số nhóm hàng tăng cao như thủy sản 42,4%, máy móc, thiết bị 74,3%, linh kiện và thiết bị điện tử 39,2%. Tỉnh có khoảng 1.300 doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu và thu hút hơn 1,3 tỷ USD vốn FDI. 

Ông Lê Hồng Giang, Phó Giám đốc Sở Công Thương Quảng Ninh cho hay: Địa phương ưu tiên thu hút FDI vào sản xuất, chế biến sâu, công nghiệp hỗ trợ, điện tử, cơ khí công nghệ cao và logistics, đồng thời tăng kết nối giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI, hình thành nguồn cung từ nguyên liệu, chế biến, bao bì, logistics đến xuất khẩu. Tuy nhiên, doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về quy mô, công nghệ và năng lực quản trị, trong khi yêu cầu của các chuỗi cung ứng ngày càng cao, khiến nhiều linh kiện, nguyên liệu và dịch vụ vẫn phải dựa vào nguồn nhập khẩu.

Theo Quyết định số 165/QĐ-TTg ngày 28/2/2023, tái cơ cấu ngành công thương đến năm 2030 hướng tới nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, mục tiêu này đòi hỏi vừa mở rộng và đa dạng hóa thị trường, tận dụng hiệu quả các FTA, vừa củng cố năng lực sản xuất và nguồn cung trong nước. Từ đó, chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu không chỉ được đo bằng kim ngạch hay cán cân thương mại mà quan trọng hơn là khả năng chuyển nguồn lực nhập khẩu thành công nghệ, năng suất, sản phẩm và giá trị gia tăng trong nước, tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam nâng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.