Tháo “nút thắt” vốn vay cho hợp tác xã tham gia Đề án 1 triệu ha lúa

Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, hiện nay, các hợp tác xã khó thuyết phục được các tổ chức tín dụng giải ngân vốn vay vì còn khoảng trống về “tín nhiệm hợp tác xã” (các hợp tác xã thiếu hồ sơ số hóa vùng nguyên liệu, hợp đồng liên kết, lịch sử sản xuất và tiêu thụ,…).

Ngoài ra, các ngân hàng yêu cầu doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia Đề án 1 triệu ha lúa phải được xếp hạng tín dụng, có lịch sử nợ tốt, chuẩn mực kế toán… Tuy nhiên, thực tế, nhiều hợp tác xã chưa có báo cáo tài chính được kiểm toán, chưa hình thành bộ hồ sơ chuẩn gồm hợp đồng và dữ liệu canh tác, dẫn tới tỷ lệ được phê duyệt thấp so với nhu cầu.

Mặt khác, dù một số ngân hàng thương mại đã chủ động thiết kế chương trình “cho vay liên kết”, với hạn mức, quy trình thẩm định riêng, tuy nhiên, “nút thắt” dữ liệu và bảo đảm tiền vay vẫn khiến tỷ lệ giải ngân chưa đạt kỳ vọng, nhất là khoản vay đầu tư cơ giới hóa.

Là người có kinh nghiệm 20 năm phụ trách hợp tác xã, ông Trương Hữu Trí, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Gò Gòn, xã Vĩnh Thạnh (tỉnh Tây Ninh) cho biết, hợp tác xã chưa bao giờ tiếp cận được nguồn vốn vay từ ngân hàng. Bởi lẽ, hầu hết thành viên Hợp tác xã Gò Gòn, đều “cắm” sổ đỏ trong ngân hàng, do đó không thể đứng ra ký bảo lãnh để Hợp tác xã vay vốn.

Liên quan đến vấn đề hợp tác xã vay vốn để đầu tư cơ giới hóa tham gia Đề án 1 triệu ha lúa, theo Giám đốc Hợp tác xã Gò Gòn, một số hợp tác xã có diện tích nhỏ lẻ, việc đầu tư cơ giới hóa khó đảm bảo vấn đề thu hồi vốn nên khó có khả năng ngân hàng cho vay.

Vì thế, ông Trí đề xuất, để hợp tác xã tiếp cận được nguồn vốn tín dụng đầu tư cơ giới hóa thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa, cần phải có giải pháp liên kết các hợp tác xã lại với nhau để gia tăng nguồn lực đầu tư máy móc. Sau đó, phân bổ máy móc lại cho từng hợp tác xã làm dịch vụ riêng lẻ, phục vụ cho toàn bộ diện tích đã liên kết, đảm bảo thu hồi vốn để hợp tác xã trả nợ ngân hàng và tích lũy.

“Xã Vĩnh Thanh sau hợp nhất có 8 hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực lúa gạo, tổng diện tích 12.000 ha. Nếu liên kết được với nhau, ngân hàng sẽ yên tâm cho vay vì hợp tác xã làm ăn bài bản, thu hồi được vốn”, ông Trí nói.

Trước thực tế, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã “than phiền” ngân hàng cho vay đòi hỏi tài sản thế chấp, ông Đặng Anh Tài, Giám đốc Ngân hàng Thương mại cổ phần Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HDBank) chi nhánh Cần Thơ cho biết, ngân hàng cũng muốn cho vay không có tài sản thế chấp, nhưng đòi hỏi các doanh nghiệp, hợp tác xã phải tạo được sự minh bạch, rõ ràng.

Muốn như vậy, các doanh nghiệp phải có kiểm toán độc lập. Đây là một trong những tiêu chí đánh giá xếp hạng tín dụng của doanh nghiệp, hợp tác xã; đồng thời, cũng là cơ sở tạo niềm tin cho các tổ chức tín dụng, để sẵn sàng đầu tư vốn cho doanh nghiệp, hợp tác xã trong trường hợp không có tài sản đảm bảo.

“Ban đầu có thể hai bên tiến hành giao dịch một phần nào đó. Qua vài năm, ngân hàng sẽ đánh giá lại uy tín, lúc đó chúng tôi sẵn sàng gia tăng tỷ lệ cho vay, thậm chí cho vay lên tới 100% không cần tài sản đảm bảo”, ông Tài khẳng định.

Để thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định 3 trụ cột ưu tiên trong thời gian tới là số hóa chuỗi giá trị lúa gạo, hình thành bản đồ số vùng chuyên canh và hồ sơ số của doanh nghiệp và hợp tác xã; phối hợp với các bên liên quan thúc đẩy và tăng cường tiếp cận tín dụng xanh, bảo hiểm nông nghiệp và thị trường carbon; phát triển hệ sinh thái hợp tác công - tư trong triển khai Đề án, để huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, ngân hàng, quỹ đầu tư và các tổ chức quốc tế.

Hiện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đã phối hợp với Ngân hàng Nhà nước ban hành và công bố danh sách vùng chuyên canh, đủ điều kiện vay vốn và có hướng dẫn cụ thể về liên kết hợp tác xã, doanh nghiệp, ngân hàng. Điều này kỳ vọng sẽ tạo ra bước tiến từ hỗ trợ đơn lẻ sang cơ chế tài chính chuỗi giá trị, tạo động lực thúc đẩy Đề án 1 triệu ha lúa phát triển.

Bà Nguyễn Thu Trang, Vụ Tín dụng các ngành kinh tế, Ngân hàng Nhà nước cho biết, qua kết quả rà soát từ danh sách Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố thì doanh số khách hàng được vay theo chương trình cho vay Đề án 1 triệu ha lúa đến thời điểm này khoảng 7.900 tỷ đồng. Tuy nhiên, để xác định doanh số cho vay này đúng thực chất tham gia Đề án hay không thì ngành ngân hàng gặp một số khó khăn: nhiều doanh nghiệp có tên trong danh sách Bộ Nông nghiệp và Môi trường cung cấp nhưng chưa có bảng đăng ký tham gia Đề án 1 triệu ha lúa với Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND tỉnh, thành (theo mẫu Quyết định số 2178/QĐ-BNN-KTHT do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ban hành về việc hướng dẫn nội dung khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia Đề án 1 triệu ha lúa) để gửi tổ chức tín dụng.

Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước, ngành ngân hàng không giới hạn quy mô vốn cho vay, không gây khó khăn và luôn sẵn sàng nguồn vốn cho khách hàng vay tham gia chương trình Đề án 1 triệu ha lúa. Tuy nhiên, để được vay vốn với lãi suất ưu đãi (tối thiểu thấp hơn 1% lãi suất cho vay ngành lúa gạo hiện tại), thì doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia Đề án 1 triệu ha lúa phải nằm trong danh sách được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt và có đăng ký với UBND hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh, thành.

Hiện các doanh nghiệp, hợp tác xã đang rất cần danh sách xã, diện tích, nông dân tham gia Đề án 1 triệu ha lúa. Danh sách này là một trong những yêu cầu để tổ chức tín dụng xác nhận cho vay. Theo Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn Trần Minh Hải, sau 1/7/2025, nhiều tỉnh, thành sáp nhập lại với nhau; một số tỉnh cũng xin phép Quốc hội chuyển đổi diện tích đất nông nghiệp sang trồng cây ăn trái, mục đích khác, nên diện tích tham gia Đề án 1 triệu ha cũng biến động. Vì thế, UBND các tỉnh, thành cần sớm ban hành quyết định công nhận khu vực, diện tích tham gia Đề án 1 triệu ha lúa.

Ông Trần Minh Hải cũng cho biết thêm, hiện nay, vốn trung hạn của Chính phủ, vốn vay Ngân hàng Thế giới thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chưa có. Như vậy, các kinh phí triển khai Đề án từ nay đến gần cuối năm 2026 phải bằng kinh phí sự nghiệp của từng địa phương. Trước mắt, các đơn vị trực thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh, thành chủ động nguồn kinh phí thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa trong vụ Đông Xuân 2025 - 2026.

Trong Đề án 1 triệu ha không thể thiếu được vốn và cơ giới hóa. Để thực hiện thành công Đề án 1 triệu ha lúa, chính quyền địa phương tham gia cùng các ngân hàng, doanh nghiệp cơ giới kết nối cho các hợp tác xã, doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn theo phương pháp không thế chấp bằng giấy chứng nhận quyền sử dụng ruộng, đất mà thế chấp bằng hợp đồng liên kết, bằng sản phẩm, bằng ứng dụng công nghệ để minh bạch dòng sản phẩm.