Tiếng Việt: Cánh cửa mới cho trẻ em dân tộc

Tỉnh Tây Ninh hiện có 17 dân tộc thiểu số sinh sống với 13.594 hộ và hơn 36.900 người, chiếm khoảng 1,13% dân số toàn tỉnh. Trong hành trình xây dựng nông thôn mới và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng biên, những lớp học tiếng Việt dành cho trẻ em dân tộc thiểu số trước khi vào lớp Một ở Tây Ninh được triển khai nhằm tháo gỡ rào cản ngôn ngữ, tạo cơ hội tiếp cận tri thức công bằng cho trẻ em dân tộc thiểu số, góp phần hình thành thế hệ công dân mới có tri thức, nhưng vẫn gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Mỗi bài giảng "đi qua" hai ngôn ngữ

Tại khu phố 12, phường Tân Ninh, nơi có đông đồng bào dân tộc Chăm sinh sống, tiếng mẹ đẻ vẫn hiện diện trong từng nếp sinh hoạt thường ngày. Từ bữa cơm gia đình đến các nghi lễ truyền thống. Ngôn ngữ dân tộc không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là sợi dây gìn giữ hồn cốt văn hóa qua nhiều thế hệ. Chính sự gắn bó bền chặt ấy lại vô tình tạo nên một “tiểu vùng ngôn ngữ” riêng biệt. Nhiều trẻ em lớn lên trong môi trường thuần tiếng mẹ đẻ nên khi bước vào lớp Một, tiếng Việt trở thành một thế giới hoàn toàn xa lạ.

Trong lớp học nhỏ của Trường Tiểu học Lê Văn Tám, phía sau tiếng ê a đánh vần là sự kiên trì đặc biệt của giáo viên khi mỗi bài giảng phải "đi qua" hai ngôn ngữ.

Cô giáo Thị Saly Has, người dân tộc Chăm (giáo viên Trường Tiểu học Lê Văn Tám, phường Tân Ninh) cho rằng các lớp học này là chiếc cầu nối giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng phổ thông. Với cô, dạy học không đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là hành trình “dịch chuyển ngôn ngữ”. “Nếu chỉ nói tiếng Việt, các em sẽ không hiểu. Tôi phải dùng tiếng Chăm để giải thích, rồi từ đó dẫn dắt các em quay lại tiếng phổ thông”, cô Saly Has chia sẻ.

Theo cô Thị Saly Has, có những từ ngữ tưởng chừng rất đơn giản nhưng giáo viên phải mất nhiều thời gian để giải thích. Vì vậy, mỗi bài học không chỉ dài hơn mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn và tâm huyết nhiều hơn so với lớp học thông thường. Đổi lại, sự tiến bộ của học sinh hiện lên từng ngày. Từ việc rụt rè, e ngại giao tiếp, các em dần mạnh dạn hơn trong học tập và sinh hoạt.

Em Abu Bakar, (học sinh lớp 1C, Trường Tiểu học Lê Văn Tám, phường Tân Ninh) vui vẻ khoe bài viết tiếng Việt của mình và nói: “Con thích học tiếng Việt. Cô dạy dễ hiểu, chỗ nào khó cô cũng giải thích lại bằng tiếng của con. Giờ con không sợ nữa”. Niềm vui ấy không chỉ là chuyện biết đọc, biết viết. Đó còn là khoảnh khắc những đứa trẻ bắt đầu tự tin hòa nhập với bạn bè, cảm nhận mình thuộc về môi trường học đường.

Theo thống kê năm học 2025 - 2026, toàn tỉnh Tây Ninh có 4.693 học sinh tiểu học là người dân tộc thiểu số, trong đó hơn 1.000 em chuẩn bị bước vào lớp Một.

Học sinh phân bố rải rác tại 78/96 xã, phường, trong các cộng đồng Khmer, Chăm, Hoa sinh sống đan xen. Điều này khiến việc tổ chức các lớp học tập trung gặp nhiều khó khăn. Thực tế cho thấy, dù phần lớn trẻ đã qua bậc mầm non, rào cản ngôn ngữ vẫn là trở ngại lớn. Nhiều em chưa thành thạo tiếng Việt, dẫn đến khó khăn trong tiếp thu bài giảng, giao tiếp và hòa nhập môi trường học tập.

Bà Trương Hoàng Thanh Thảo, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Lê Văn Tám cho rằng, việc phổ cập tiếng Việt cho trẻ trước khi vào lớp Một không chỉ là bổ sung kiến thức mà còn nhằm lấp đầy khoảng trống nền tảng. Nhiều em chưa từng tiếp xúc với tiếng Việt một cách bài bản. Các em bước vào lớp Một như bước vào một môi trường hoàn toàn mới. Không hiểu ngôn ngữ, các em dễ mất tự tin, khó tiếp thu bài học.

Nếu rào cản này không được tháo gỡ từ sớm, hành trình học tập của các em sẽ gặp nhiều trở ngại. Xa hơn, điều đó còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong tương lai.

Chắp cánh tri thức - mở lối cho tương lai

Xuất phát từ thực tiễn địa phương, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tây Ninh đã triển khai chính sách dạy và học tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước khi vào lớp Một, nhằm tạo điều kiện để trẻ em dân tộc thiểu số được học tập, rèn luyện kỹ năng tiếng Việt phù hợp với lứa tuổi. Qua đó, giúp các em chuẩn bị tốt về ngôn ngữ, tâm thế và kỹ năng học tập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Theo ông Bùi Tuấn Hải, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tây Ninh, nếu không có sự hỗ trợ kịp thời ngay từ giai đoạn đầu, trẻ em dân tộc thiểu số rất dễ gặp khó khăn khi bước vào lớp Một, đặc biệt trong việc sử dụng tiếng Việt - công cụ quan trọng để tiếp thu kiến thức. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập ban đầu mà còn tác động lâu dài đến sự phát triển toàn diện của trẻ. Điểm đáng chú ý của chương trình là không tiếp cận theo kiểu “dạy chữ” truyền thống mà ưu tiên phương pháp phù hợp với tâm lý lứa tuổi. Trẻ được làm quen với tiếng Việt thông qua các hoạt động nghe, nói, giao tiếp, vui chơi.

Chương trình được thiết kế với 18 chủ điểm gần gũi như: Làm quen tiếng Việt, Em và gia đình, Em và bạn bè, Em và bản làng, Em với thiên nhiên… Qua đó, trẻ từng bước hình thành sự tự tin khi sử dụng tiếng phổ thông. “Ngôn ngữ không chỉ là công cụ học tập mà còn là cầu nối văn hóa. Khi các em hiểu và sử dụng tốt tiếng Việt, các em sẽ tự tin hơn nhưng đồng thời vẫn giữ được bản sắc dân tộc mình”, ông Bùi Tuấn Hải nhấn mạnh.

Song song với đó, ngành Giáo dục đặc biệt quan tâm đến đội ngũ giáo viên, ưu tiên lựa chọn những người có năng lực chuyên môn và am hiểu văn hóa địa phương.

Không dừng lại ở chủ trương, chính sách được cụ thể hóa bằng nguồn lực rõ ràng. Giai đoạn 2025 - 2029, tổng kinh phí thực hiện chương trình của tỉnh dự kiến hơn 3 tỷ đồng.

Mỗi học sinh tham gia lớp học hè kéo dài tối đa một tháng được hỗ trợ đầy đủ tài liệu như sách chuẩn bị tiếng Việt, vở tập tô, bút, bảng con… Mức hỗ trợ bình quân khoảng 757.865 đồng/học sinh, bao gồm chi phí dạy học, tài liệu và đồ dùng học tập. Đối với giáo viên, tỉnh chi trả thù lao tối đa 80 tiết/tháng hè, với mức trung bình 150.000 đồng/tiết. Đây được xem là động lực quan trọng để đội ngũ giáo viên yên tâm gắn bó với sự nghiệp “gieo chữ” nơi vùng biên.

Dự kiến, 39 lớp học sẽ được tổ chức tại các địa bàn có đông học sinh dân tộc thiểu số như Tân Đông, Tân Thành, Mỹ Hạnh, Đức Hòa, Tân Ninh… hỗ trợ 815 trẻ có đủ hành trang ngôn ngữ trước khi vào lớp Một. Với những nơi dân cư thưa, mô hình học ghép được triển khai linh hoạt nhằm bảo đảm không em nào bị bỏ lại phía sau.

Bà Bùi Thị Hà, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Tân Ninh cho biết, Sở Giáo dục và Đào tạo đã có kế hoạch cụ thể hướng dẫn các trường triển khai chương trình. Tại địa bàn có đông đồng bào dân tộc sinh sống như phường Tân Ninh, Trường Tiểu học Lê Văn Tám đã được đầu tư cơ sở vật chất, sẵn sàng nguồn lực để tổ chức các lớp chuẩn bị tiếng Việt cho trẻ.

Tuy nhiên, theo bà Hà, để hành trình này thực sự bền vững, vấn đề then chốt vẫn là đội ngũ giáo viên. Dạy học sinh dân tộc thiểu số đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và tâm huyết lớn hơn nhiều so với lớp học thông thường.

“Từ thực tế địa bàn có 10 trường tiểu học, chúng tôi kiến nghị Đảng và Nhà nước cần quan tâm hơn đến chế độ chính sách cho giáo viên trực tiếp đứng lớp tại vùng đồng bào dân tộc. Đây không chỉ là sự ghi nhận mà còn là động lực để các thầy cô yên tâm bám trụ lâu dài”, bà Hà chia sẻ.

Ở góc độ rộng hơn, chương trình dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số không chỉ tác động đến học sinh mà còn lan tỏa tới từng gia đình, cộng đồng. Những bài hát, câu chuyện, nét chữ trẻ mang về nhà sẽ trở thành “chất xúc tác” cho sự giao thoa văn hóa trong gia đình. Tiếng Việt dần trở thành nhịp cầu kết nối, trong khi tiếng mẹ đẻ vẫn được gìn giữ như phần gốc rễ. Cùng với đó, khi trẻ em được chuẩn bị tốt về ngôn ngữ, cơ hội học tập, tiếp cận khoa học kỹ thuật và công nghệ trong tương lai sẽ rộng mở hơn.

Từ những con chữ giản dị, một hành trình lớn hơn đang được mở ra - hành trình của tri thức, của hội nhập và của khát vọng vươn lên, nhưng vẫn vẹn nguyên bản sắc văn hóa dân tộc.