Tinh giản đội tàu, chuyển đổi nghề cá để gỡ “thẻ vàng” IUU

Không chỉ siết chặt kiểm soát trong khai thác hải sản để gỡ “thẻ vàng” IUU, Việt Nam đang lựa chọn một hướng đi căn cơ hơn: tái cơ cấu nghề cá, chuyển từ tư duy khai thác sang kiến tạo giá trị bền vững trên nền tảng bảo tồn nguồn lợi biển. Chuyển đổi nghề, tinh giản đội tàu và phát triển sinh kế mới cho ngư dân trở thành trụ cột trong xây dựng nghề cá có trách nhiệm, nâng cao uy tín và vị thế thủy sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Với mục tiêu giảm cường lực khai thác, nhiều địa phương đã ban hành chính sách chuyển đổi các nghề có tác động lớn đến hệ sinh thái sang các nghề thân thiện hơn, đồng thời từng bước đưa một bộ phận tàu cá ra khỏi hoạt động khai thác để cân bằng năng lực đội tàu phù hợp với trữ lượng nguồn lợi. Đây được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả đội tàu, bảo đảm ngư dân có việc làm, thu nhập ổn định, đồng thời siết chặt kỷ cương chống khai thác IUU.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Dự án chuyển đổi nghề trong khai thác thủy sản được triển khai với mục tiêu điều chỉnh lại cơ cấu đội tàu, giảm dần các nghề có tác động lớn đến môi trường. Thành phố định hướng chuyển đổi tàu khai thác ven bờ, vùng lộng sang nuôi trồng thủy sản, dịch vụ hậu cần hoặc các ngành nghề hợp pháp khác; đồng thời khuyến khích các tàu vùng khơi sử dụng nghề ít ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu chuyển đổi khoảng 6% tổng số tàu cá, tập trung vào nhóm tàu lưới kéo – loại hình được đánh giá có mức độ xâm hại cao đối với nguồn lợi thủy sản. Cụ thể, 100% tàu lưới kéo moi, ruốc vùng bờ sẽ chuyển sang nghề câu; 50% tàu lưới kéo vùng lộng chuyển sang lưới rê; 20% tàu lưới kéo vùng khơi chuyển sang các nghề như câu, lưới rê, chụp, lồng bẫy. Những tàu đã cũ, hết khấu hao được khuyến khích tự nguyện giải bản để tinh giản đội tàu theo hạn ngạch khai thác được giao.

Thành phố cũng bố trí nguồn lực hỗ trợ mua ngư cụ, cải hoán tàu, đầu tư trang thiết bị; tổ chức đào tạo nghề, tập huấn kỹ thuật và tư vấn việc làm để bảo đảm sinh kế trong quá trình chuyển đổi.

Bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh khẳng định, chuyển đổi nghề khai thác thủy sản là xu thế tất yếu, không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và khuyến nghị của EC về chống khai thác IUU, mà còn để khôi phục nguồn lợi, bảo vệ môi trường sinh thái biển và nâng cao giá trị gia tăng cho ngành thủy sản thành phố. Theo bà Phạm Thị Na, việc triển khai dự án đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các sở, ngành và đặc biệt là sự đồng thuận của cộng đồng ngư dân – chủ thể trực tiếp của quá trình chuyển đổi.

Tại Đà Nẵng, thực trạng đội tàu nhỏ khai thác ven bờ chiếm tỷ lệ lớn, vẫn còn một số nghề có nguy cơ tác động tiêu cực đến hệ sinh thái biển, đã đặt ra yêu cầu điều chỉnh mạnh mẽ cơ cấu nghề cá. Nghị quyết hỗ trợ phát triển thủy sản giai đoạn 2026–2030 của thành phố tập trung hỗ trợ ngư dân vươn khơi, chuyển đổi nghề từ lưới kéo sang các nghề không thuộc danh mục cấm và xử lý dứt điểm tàu cá không đủ điều kiện hoạt động. Mức hỗ trợ tối đa 50% chi phí mua mới ngư cụ, cải hoán tàu (không quá 50 triệu đồng/tàu) cùng chính sách phá dỡ tàu theo từng nhóm chiều dài được kỳ vọng sẽ tạo động lực để ngư dân tự nguyện thay đổi phương thức khai thác.

Bám sát Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Quảng Ngãi cũng đang đẩy mạnh tái cơ cấu đội tàu theo hướng hiện đại, giảm dần tàu dưới 15m khai thác gần bờ. Tỷ lệ nghề lưới kéo từ hơn 31% năm 2020 giảm còn khoảng 25% hiện nay; trong khi nghề hậu cần phục vụ khai thác được tăng cường. Nhiều ngư dân được hỗ trợ vốn vay, đào tạo nghề để chuyển sang các hình thức khai thác thân thiện với môi trường.

Ông Võ Văn Hải, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản - Biển đảo tỉnh Quảng Ngãi cho biết, cùng với việc tinh giản đội tàu, tỉnh tập trung đào tạo nghề và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng ven biển. Các mô hình đồng quản lý bảo vệ rạn san hô Gành Yến, rừng ngập mặn Cóc Trắng – Bàu Cá Cái hay tổ cộng đồng khai thác, phát triển rong mơ tại Vạn Tường, Đông Sơn đã góp phần trao quyền cho người dân tham gia bảo tồn hệ sinh thái, qua đó giảm phụ thuộc vào khai thác ven bờ.

Tỉnh cũng ban hành chính sách hỗ trợ giải bản tàu cá không còn nhu cầu khai thác và hỗ trợ chủ tàu học nghề mới sau khi rời biển, bảo đảm quá trình chuyển đổi không tạo ra khoảng trống sinh kế.

Tại Đồng Tháp, chính sách hỗ trợ giải bản và chuyển đổi nghề được áp dụng đối với các chủ tàu thuộc nhóm nghề có mức độ xâm hại lớn đến nguồn lợi thủy sản, tự nguyện chấm dứt khai thác. Việc triển khai gắn với yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định về quản lý khai thác và chống IUU, bảo đảm minh bạch và đúng pháp luật.

Chỉ đạo về nhiệm vụ này, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh, mục tiêu cao nhất không chỉ là gỡ “thẻ vàng” theo khuyến cáo của EU, mà là phát triển ngành thủy sản bền vững, lâu dài – giảm dần khai thác rủi ro, tăng cường nuôi trồng và chế biến sâu, tạo việc làm và sinh kế ổn định, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân.

Những chính sách cụ thể ở địa phương cho thấy chuyển đổi nghề không còn là giải pháp tình thế mà đã trở thành trụ cột trong chiến lược tái cấu trúc nghề cá Việt Nam – hài hòa giữa phát triển kinh tế biển với bảo tồn hệ sinh thái và trách nhiệm quốc tế.