Trải nghiệm văn hóa số giúp lan tỏa kho tàng di sản xứ Nghệ

Nghệ An – vùng đất giàu truyền thống và di sản văn hóa đang đứng trước nhiều cơ hội, thách thức trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa quý báu của địa phương. Công nghệ số là công cụ và tạo động lực, giúp kho tàng di sản xứ Nghệ được lưu giữ, lan tỏa và tiếp cận công chúng rộng rãi, sinh động hơn. Công nghệ hiện đại giúp Nghệ An từng bước tạo ra sản phẩm văn hóa mang tính thẩm mỹ và giá trị ứng dụng cao, góp phần xây dựng nền công nghiệp văn hóa năng động, có sức cạnh tranh.

*Trải nghiệm văn hóa số

Bảo tàng Nghệ An – Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh là minh chứng rõ nét cho sự “lột xác” không gian lưu giữ truyền thống thành điểm đến văn hóa số hiện đại. Việc kết hợp hài hòa giữa trưng bày truyền thống với các phương tiện truyền thông đa phương tiện và hệ thống tương tác đã tạo nên không gian trải nghiệm mới mẻ, hấp dẫn, thu hút công chúng và truyền tải tốt hơn giá trị di sản.

Đặc biệt, không gian số 3D của phòng trưng bày “Đất và người Nghệ An” mang đến cho du khách cơ hội khám phá bằng nhiều ứng dụng công nghệ hiện đại như trưng bày ảo, tham quan tương tác 3D, thuyết minh tự động, trải nghiệm qua kính thực tế ảo. Những công nghệ này cho phép người xem “bước vào” các di tích lịch sử – văn hóa, tái hiện những không gian đã mất hoặc khó tiếp cận, từ đó mở rộng khả năng tìm hiểu, cảm nhận di sản mà không bị giới hạn bởi không gian, thời gian.

Chị Lê Thu Hương, du khách đến từ Đà Nẵng cho biết, chị thấy rất thú vị khi đến với bảo tàng. Việc ứng dụng hệ thống AI trong phần trưng bày tại bảo tàng cho phép du khách đặt câu hỏi và nghe thuyết minh tự động về các hiện vật. Các bảo vật quốc gia và hiện vật quý giá được trình chiếu dưới dạng hình ảnh 3D mapping cho phép khách tham quan chạm vào, xoay và xem xét chi tiết ở mọi góc độ.

Thiết bị Kiosk tương tác đa điểm tích hợp lượng dữ liệu đồ sộ về lịch sử, văn hóa, địa lý, ẩm thực xứ Nghệ, giúp việc tra cứu thông tin trở nên sinh động và hấp dẫn.

Từ tháng 10/2025, show trải nghiệm đêm “Lửa Xô Viết” tại bảo tàng chính thức ra mắt, ứng dụng công nghệ số 4.0 kết hợp âm nhạc và hiệu ứng ánh sáng laser để tái hiện hào khí Xô Viết 1930–1931. Chương trình diễn ra tối thứ Bảy hằng tuần, hứa hẹn trở thành điểm đến văn hóa về đêm mới của Nghệ An.

Bà Lê Thị Hiền, Quyền Giám đốc Bảo tàng Nghệ An – Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh chia sẻ: Sự chuyển đổi này mang lại hiệu quả bất ngờ, giúp Bảo tàng tăng đáng kể lượng khách tham quan, đặc biệt là giới trẻ, cho thấy công nghệ số đã thành công trong việc biến di sản từ "hiện vật tĩnh" thành "trải nghiệm động".

Việc ứng dụng công nghệ số đang trở thành bước đi quan trọng trong công tác bảo tồn di sản tại Nghệ An. Thay vì chỉ dựa vào phương pháp lưu trữ truyền thống vốn dễ bị tác động bởi thời gian và môi trường, nhiều cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng đã bắt tay xây dựng hệ thống số hóa di sản một cách bài bản. Tại các xã Vạn An, Yên Thành, Quỳnh Anh…, chính quyền địa phương và Ban Quản lý di tích tỉnh phối hợp với đội ngũ tình nguyện viên trẻ sử dụng flycam và máy quét 3D cầm tay để số hóa những công trình kiến trúc cổ như đình, chùa, nhà thờ họ, các văn bia, sắc phong cổ. Hoạt động giúp tạo ra một bản sao kỹ thuật số vĩnh cửu, giúp lưu giữ di sản trước nguy cơ thiên tai hoặc hư hại.

Không chỉ kiến trúc, các loại hình văn hóa phi vật thể như dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, nghề thủ công truyền thống, lễ hội hay kho tàng Hán Nôm được ghi âm, ghi hình chất lượng cao để xây dựng thư viện dữ liệu số (digital library). Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguyên vẹn các giá trị nghệ thuật mà còn là nền tảng quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá rộng rãi trên môi trường trực tuyến.

Các xã Tân Kỳ, Giai Xuân, Nghĩa Đồng, Tân Phú… đã hoàn thành số hóa 100% các di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng. Địa phương lựa chọn giải pháp tiếp cận đơn giản nhưng hiệu quả gắn mã QR tại lối ra vào mỗi di tích để du khách tự khám phá.

Chủ tịch UBND xã Giai Xuân Bùi Đức Hồng cho biết: Khi quét mã QR, du khách có thể tiếp cận ngay thông tin tổng quan về di tích, gồm video tư liệu, hình ảnh chất lượng cao và các hiệu ứng đa phương tiện bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh. Công trình này được Đoàn Thanh niên triển khai tích cực, thể hiện vai trò chủ động của thế hệ trẻ trong bảo tồn di sản địa phương.

*Đưa Di sản đến cộng đồng

Công nghệ số đang trở thành “chất xúc tác mạnh mẽ”, giúp xóa bỏ rào cản về không gian và thời gian, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Ngành Văn hóa đặt mục tiêu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu di sản đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia trên nền tảng công nghệ số. Các loại hình văn hóa phi vật thể như dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh đang được thu thập, ghi âm, ghi hình để hình thành một kho tư liệu số hoàn chỉnh.

Ông Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An cho biết: Trung tâm thường xuyên mở các lớp đào tạo cho nghệ nhân và những người nắm giữ di sản, giúp họ tự ghi hình, ghi âm và tư liệu hóa các trình diễn dân gian bằng những công cụ số đơn giản. Trung tâm khuyến khích sự tham gia của lực lượng thanh niên, sinh viên công nghệ thông tin trong các dự án số hóa nhằm góp phần bảo tồn di sản.

Hiện Nghệ An đang đề xuất cấp một “mã định danh số” duy nhất cho mỗi di sản, bao gồm di tích, hiện vật, lễ hội nhằm đảm bảo tính đồng bộ, liên thông dữ liệu và phục vụ hiệu quả cho quản lý, khai thác, quảng bá. Tỉnh cũng định hướng phân loại di sản theo mức độ ưu tiên (di tích quốc gia đặc biệt, di tích cấp tỉnh, di sản có nguy cơ mai một cao) để tập trung ứng dụng công nghệ hiện đại như quét 3D, thực tế ảo VR/AR cho những di sản quan trọng nhất.

Bà Trần Thị Kim Phượng, Trưởng Ban Quản lý Di tích tỉnh Nghệ An nhấn mạnh: Số hóa di sản là cầu nối để các thế hệ thỏa sức sáng tạo; vừa lưu giữ những giá trị của cha ông, vừa thúc đẩy phát triển kinh tế hiệu quả. Tại nhiều di tích, hệ thống biển mã QR giới thiệu thông tin đã được lắp đặt, giúp tăng tính hấp dẫn, thu hút du khách và cung cấp thông tin kịp thời, góp phần phát triển bền vững du lịch văn hóa.

Tại Nghệ An, công nghệ đã biến học sinh từ người tiếp nhận thụ động thành chủ thể tích cực trong việc tìm hiểu và lan tỏa di sản. Nhiều trường học khuyến khích học sinh thực hiện các dự án nhỏ về di sản địa phương, sử dụng công cụ số như làm video TikTok, podcast, hay infographic để giới thiệu về Làng Sen, thành cổ Vinh hay các nghề truyền thống. Mạng xã hội cũng là kênh lan tỏa hiệu quả. Các fanpage và kênh YouTube chuyên về văn hóa Nghệ An thường xuyên chia sẻ video, bài viết về lễ hội truyền thống, dân ca, hay món ăn đặc trưng, tạo ra không gian thảo luận mở, thu hút kiều bào và du khách quốc tế.

Tỉnh chú trọng đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức về cả di sản và công nghệ, tổ chức các lớp chuyên biệt cho cán bộ văn hóa, bảo tàng về kỹ năng số hóa và quản trị dữ liệu; khuyến khích sự tham gia của thanh niên, sinh viên công nghệ vào các dự án số hóa. Tỉnh tập trung đào tạo các nghệ nhân để họ có thể tự ghi hình, ghi âm và tư liệu hóa các nghi lễ, trình diễn dân gian bằng công cụ số đơn giản. Ngoài ngân sách nhà nước, tỉnh đẩy mạnh xã hội hóa (kêu gọi doanh nghiệp, cộng đồng) và tìm kiếm các dự án tài trợ quốc tế cho công tác số hóa.

Bảo tồn di sản trong thời đại số ở Nghệ An không chỉ là lưu giữ mà còn là biến thành tài nguyên sống động, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch bền vững, gắn số hóa với phát triển sản phẩm du lịch thông minh để tạo nguồn thu, tái đầu tư việc bảo tồn. Hiện Nghệ An đang xây dựng các cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước, cộng đồng và các doanh nghiệp công nghệ để kho tàng di sản xứ Nghệ được gìn giữ, phát huy giá trị bền vững.