Trang bị “sức đề kháng số” trước phim ngắn AI độc hại

Những video ngắn, trong đó có phim ngắn được tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI), đang xuất hiện ngày càng dày đặc trên mạng xã hội, trở thành một dạng nội dung dễ tiếp cận và dễ tiêu thụ trong đời sống số.

Phim ngắn AI xuất hiện khắp nơi, cứ rảnh là mở điện thoại xem

AI đang làm thay đổi nhanh cách sản xuất và tiếp nhận nội dung trên mạng xã hội. Chỉ với một vài công cụ, video hoặc phim ngắn định dạng dọc có thể được tạo ra nhanh chóng với chi phí thấp. Từ một video, hàng chục, thậm chí hàng trăm nội dung tương tự có thể tiếp tục xuất hiện, tạo thành dòng phim ngắn ngày càng dày đặc trên môi trường số.

Với thời lượng chỉ vài chục giây hoặc vài phút, phim ngắn dễ phù hợp với những khoảng thời gian trống trong ngày. Lúc chờ xe, nghỉ giải lao, ăn uống hay đơn giản là khi rảnh, người dùng có thể mở điện thoại xem một vài video. Một video kết thúc, video khác lại được đề xuất, khiến việc xem phim ngắn dễ kéo dài hơn dự định.

Đáng chú ý, để thu hút người xem trong thời gian rất ngắn, không ít video sử dụng những tình tiết gây sốc, câu chuyện bất thường, bạo lực, quan hệ gia đình lệch chuẩn, trả thù, ngoại tình hoặc các mô-típ đề cao tiền bạc và quyền lực. Những nội dung càng khác thường càng dễ tạo tò mò và giữ người xem ở lại.

Chất lượng hình ảnh do AI tạo ra ngày càng đẹp mắt, nhân vật hư cấu có thể được thể hiện giống người thật, tạo hiệu ứng thị giác mạnh và khơi gợi sự tò mò, đặc biệt ở người xem trẻ. Các nhà sản xuất cũng có thể cài cắm nội dung không lành mạnh thông qua hình ảnh, lời nói và cốt truyện.

Điều đáng lưu ý là người dùng không nhất thiết phải chủ động tìm kiếm những nội dung này. Khi dừng lại xem một video, thuật toán của nền tảng có thể tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự. Một vòng lặp được hình thành: “xem - đề xuất - xem tiếp”. Càng xem, người dùng càng có thể tiếp tục được dẫn đến những video cùng dạng nội dung.

Các nền tảng mạng xã hội đã có những công cụ phát hiện và kiểm soát một số nội dung không phù hợp. Tuy nhiên, số lượng video AI được sản xuất nhanh, trong đó có những nội dung phản cảm, bạo lực hoặc câu view, vẫn xuất hiện với mật độ lớn.

Nội dung độc hại và những tác động đối với trẻ em

Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Hồng Bách (Hội Tâm lý học Việt Nam), việc trẻ thường xuyên tiếp xúc với phim ngắn AI có nội dung độc hại có thể tác động đến cảm xúc, hành vi và sức khỏe tinh thần.

Trước hết, những nội dung do AI tạo ra thường có tính cường điệu, phi thực tế nhưng được thể hiện dưới hình thức rất chân thực. Điều này có thể khiến trẻ, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên khi tư duy trừu tượng còn đang phát triển, gặp khó khăn trong việc phân biệt ranh giới giữa tưởng tượng và thực tế.

Việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với các nội dung bạo lực hoặc sự tự hủy hoại cũng có thể làm giảm sự nhạy cảm trước nỗi đau. Với những nội dung cổ xúy tự sát hoặc tự hủy hoại, chuyên gia cho rằng chúng có thể trở thành yếu tố kích hoạt ý tưởng, hành vi ở những trẻ vốn đã có tổn thương tâm lý, qua đó làm gia tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm.

Về hành vi, trẻ em và thiếu niên có xu hướng mô phỏng các hình mẫu hoặc hành vi xuất hiện trên không gian mạng để tìm kiếm sự chú ý, sự đồng thuận từ nhóm bạn hoặc đơn giản do tâm lý thử nghiệm. Việc thường xuyên tiếp xúc với kích thích bạo lực cũng có thể làm gia tăng phản ứng xung động, khiến trẻ dễ cáu gắt hoặc sử dụng bạo lực để giải quyết xung đột trong đời thực.

Một vấn đề khác là nguy cơ mất kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị. Phim ngắn được thiết kế để liên tục đưa người xem từ nội dung này sang nội dung khác, trong khi những hình ảnh AI giật gân có thể tạo cường độ kích thích cao. Theo phân tích của chuyên gia, sự kết hợp này có thể khiến trẻ tiếp tục tìm kiếm nội dung mới và khó chủ động dừng lại.

Ở trẻ em và vị thành niên, khả năng tự kiểm soát và trì hoãn sự thỏa mãn vẫn đang phát triển. Khi thường xuyên đối diện với những kích thích liên tục từ màn hình, trẻ có thể gặp khó khăn hơn trong việc kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị.

Những dấu hiệu cha mẹ cần lưu ý gồm trẻ thay đổi rõ rệt về hành vi và cảm xúc, dễ cáu gắt, tức giận hoặc thu mình; lo âu, bồn chồn khi bị ngắt kết nối; thức khuya để xem điện thoại, mệt mỏi, giảm tập trung và kết quả học tập; hoặc có xu hướng che giấu việc sử dụng thiết bị.

Trong bối cảnh đó, vấn đề không chỉ nằm ở bản thân công nghệ AI mà còn ở cách nội dung được sản xuất, phân phối và tiếp nhận. AI mở ra nhiều khả năng mới cho sáng tạo, giáo dục và giải trí, nhưng khi công cụ này được sử dụng để sản xuất hàng loạt nội dung câu view, phản cảm hoặc kích thích cảm xúc, nguy cơ tác động tiêu cực đến người xem, đặc biệt là trẻ em, cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Xây dựng “sức đề kháng số” cho trẻ

Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Hồng Bách, thay vì chỉ áp dụng các biện pháp cấm đoán, gia đình và nhà trường cần trang bị cho trẻ “bộ lọc nhận thức”, giúp các em có khả năng nhận biết, phân tích và tự bảo vệ trước nội dung độc hại trên môi trường số.

Đối với gia đình, trước hết cần tạo môi trường để trẻ có thể chia sẻ những nội dung lạ hoặc đáng sợ mà mình vô tình nhìn thấy trên mạng mà không lập tức bị mắng mỏ hay tịch thu thiết bị. Cha mẹ có thể cùng trẻ xem và phân tích nội dung, đặt những câu hỏi như video có điểm gì vô lý, sự việc trong video có thể xảy ra ngoài đời thực hay không, từ đó giúp trẻ hình thành thói quen tư duy phản biện.

Gia đình cũng cần cùng trẻ thống nhất những ranh giới sử dụng thiết bị phù hợp, như không sử dụng điện thoại trước khi đi ngủ một giờ, không mang điện thoại vào phòng ngủ ban đêm; đồng thời cha mẹ cần làm gương trong việc sử dụng thiết bị.

Với nhà trường, giáo dục kỹ năng số và sức khỏe tâm thần cần được chú trọng. Theo chuyên gia, kỹ năng nhận diện nội dung AI độc hại không nên chỉ đặt trong một môn học mà cần kết hợp giữa các môn học chính khóa và hoạt động trải nghiệm.

Trong môn Tin học, học sinh có thể được trang bị kiến thức cơ bản về AI, công nghệ tạo sinh và cách nhận biết những dấu hiệu bất thường của hình ảnh, video do AI tạo ra. Trong môn Giáo dục công dân, Đạo đức hoặc Pháp luật, có thể lồng ghép nội dung về trách nhiệm khi chia sẻ thông tin, tác động của tin giả, bạo lực mạng, quyền riêng tư và chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng.

Môn Ngữ văn cũng có thể góp phần rèn luyện khả năng đọc hiểu, phân tích ngôn ngữ, nhận diện những nội dung giật gân, kích động hoặc có tính thao túng cảm xúc; đồng thời hình thành thói quen kiểm chứng nguồn tin.

Bên cạnh giờ học, các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt dưới cờ, tọa đàm với chuyên gia tâm lý và công nghệ có thể giúp học sinh nhận diện những tình huống thực tế. Các câu lạc bộ truyền thông, kỹ năng số, hoạt động “giải mã tin giả”, phân tích sản phẩm AI hoặc đóng vai xử lý tình huống cũng giúp học sinh chuyển kiến thức thành kỹ năng tự bảo vệ.

Đồng thời, việc tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế, thể thao, nghệ thuật và kết nối xã hội cũng giúp trẻ có thêm những lựa chọn ngoài màn hình.

Công nghệ số phát triển nhanh, trẻ em ngày càng khó tránh khỏi việc tiếp xúc với các sản phẩm do AI tạo ra. Vì vậy, mục tiêu không chỉ là ngăn trẻ nhìn thấy một video cụ thể, quan trọng hơn là giúp trẻ có khả năng nhận biết, đặt câu hỏi, kiểm chứng và tự chủ trước dòng nội dung liên tục xuất hiện trên màn hình.

Trang bị cho trẻ tư duy phản biện và khả năng tự chủ cảm xúc vì thế trở thành một phần quan trọng của kỹ năng sống trong môi trường số, giúp các em chủ động hơn trước những nội dung được tạo ra bằng công nghệ AI.