Từ siêu đô thị tới “đô thị đặc biệt” Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày càng có thêm những tín hiệu tích cực, dấu ấn mới khẳng định sự chuyển mình của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới sau hợp nhất. Tuy vậy, việc trở thành siêu đô thị cũng đem lại không ít áp lực, thách thức cho Thành phố Hồ Chí Minh.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho biết, Thành phố có vai trò, vị trí đầu tàu đối với cả nước song thành phố cũng đối diện một số điểm nghẽn. Đó là quy mô kinh tế của thành phố ngày càng lớn, vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc kinh tế quốc gia và khu vực nhưng các điều kiện, các khung thể chế về quản trị chưa đáp ứng với yêu cầu cho sự phát triển.

Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, các cơ chế quản lý hiện hành được thiết kế và mặc định trên cơ sở quản lý hành chính tập trung, áp dụng chung cho phần lớn các địa phương, chưa phản ánh những đặc thù, tính chất, tầm vóc của một siêu đô thị, đặc biệt sau khi Thành phố Hồ Chí Minh sáp nhập từ 3 địa phương, trở thành siêu đô thị, là trung tâm kinh tế, đầu tàu tăng trưởng, đóng góp hơn 23% GDP và khoảng 31% ngân sách quốc gia.

Những điểm nghẽn trong thực tế phát triển đòi hỏi cần một "chiếc áo" thể chế mới cho siêu đô thị, đó chính là Luật Đô thị đặc biệt cho Thành phố Hồ Chí Minh. Theo các chuyên gia, Thành phố Hồ Chí Minh cần có Luật Đô thị đặc biệt mang tính đột phá, đủ sức để giải phóng nguồn lực phát triển và tạo không gian phát triển mới, hình thành các động lực tăng trưởng mới cho sự phát triển của Thành phố.

Luật Đô thị đặc biệt phải được khẳng định chuyển từ cơ chế đặc thù sang xác định những thể chế vượt trội; từ cơ chế đề xuất, kiến nghị sang cơ chế được trao quyền, phân cấp mạnh mẽ, đi cùng trách nhiệm; chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị một đô thị hiện đại, thông minh. Cùng với đó, để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, trước hết cần định vị vị trí phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên mới.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Phú Trần Tình (Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đề xuất, Thành phố Hồ Chí Minh cần được tổ chức, định hình như: Trung tâm điều phối các nguồn lực chiến lược của vùng và của quốc gia; hạt nhân của nền kinh tế tri thức, trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia; cực hội nhập quốc tế và đầu mối định vị quốc gia trong không gian kinh tế toàn cầu.

Thành phố Hồ Chí Minh cũng phải được định vị là trung tâm phát triển khu vực kinh tế tư nhân, doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp quốc gia; phát triển theo định hướng đô thị có khả năng chống chịu cao và phát triển bền vững; phát triển theo định hướng lấy con người là trung tâm; phát triển như không gian thử nghiệm thể chế và mô hình quản trị tiên phong.

Dưới góc nhìn của mình, Tiến sĩ Huỳnh Thế Du và Tiến sĩ Huỳnh Tuấn Kiệt (Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright) cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia ngày càng trở nên cấp thiết. Thành phố Hồ Chí Minh từ lâu được xác định là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, cần được đánh giá một cách khoa học và toàn diện vai trò của Thành phố không chỉ như một “địa phương lớn” mà như một cực phát triển quốc gia cần được trao khung thể chế tương xứng.

Theo hai chuyên gia, vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng vượt xa khung thể chế đang áp dụng cho thành phố. Việc vận hành Thành phố Hồ Chí Minh trong một cơ chế quản lý “cào bằng” như các địa phương khác đang tạo ra giới hạn cho khả năng chuyển hóa quy mô lớn thành sức mạnh kinh tế - tài chính tương xứng.

Dẫn chứng về GDP bình quân đầu người của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025 chỉ đạt khoảng 8.100 USD, bằng khoảng 1/11 Singapore, 1/7 Hong Kong, 1/4 Seoul và 1/6 Tokyo, đồng thời các chỉ số về đổi mới sáng tạo và hoạt động kinh doanh của thành phố cũng nằm trong nhóm thấp nhất khu vực, các chuyên gia nhấn mạnh: Mặc dù có quy mô lớn, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn chưa chuyển hóa được lợi thế quy mô thành sức mạnh kinh tế - tài chính tương xứng, chủ yếu do các ràng buộc thể chế và cấu trúc phát triển đô thị. Do vậy, nhu cầu cấp thiết về các cơ chế chính sách đột phá để nâng cấp vị thế của Thành phố trong không gian khu vực và châu lục.