Tạo thương hiệu tôm hữu cơ độc nhất tại Việt Nam

Nuôi tôm - rừng là nuôi tôm trong rừng ngập mặn, sử dụng hệ thống rừng ngập mặn làm chuỗi thức ăn cho tôm nuôi. Mô hình nuôi trồng thủy sản này đang phát triển mạnh ở các địa phương ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, thích ứng với biến đổi khí hậu và giúp cải thiện sinh kế cho người dân, đồng thời làm nên thương hiệu tôm hữu cơ độc nhất tại Việt Nam.

Hỗ trợ người dân phát triển tôm - rừng

Được xem là một mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững thích ứng biến đổi khí hậu, nuôi tôm xen kẽ trong các kênh mương dưới tán rừng ngập mặn (đước, mắm, sú, vẹt…) giúp bảo vệ và phát triển hệ sinh thái rừng ngập mặn, đồng thời rừng ngập mặn đóng vai trò lọc tự nhiên, làm sạch nước cho ao nuôi. Từ nhiều năm nay nuôi tôm - rừng phát triển mạnh ở các địa phương ven biển Đồng bằng sông Cửu Long như Cà Mau (gồm cả Cà Mau và Bạc Liêu trước đây), An Giang (địa bàn Kiên Giang trước đây), Cần Thơ (địa bàn Sóc Trăng trước đây), Vĩnh Long (khu vực Bến Tre, Trà Vinh trước đây)…

Kết quả nghiên cứu của Đại học Cần Thơ cho thấy nuôi tôm - rừng mang lại nhiều lợi ích kinh tế và môi trường khi giúp bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn, ít rủi ro so với các mô hình khác, mức đầu tư thấp, cho sản phẩm chất lượng cao. Ngoài nguồn thu chính là tôm, còn thêm thu nhập từ cua, cá, sò huyết, vọp… Tuy nhiên, sự ổn định và hiệu quả kinh tế của mô hình luôn biến động và thay đổi theo từng khu vực, cũng như tùy theo kỹ thuật nuôi và năng lực, điều kiện của người nông dân.

Ông Vũ Hữu Trúc ở xã Vĩnh Hậu, tỉnh Cà Mau, đang có gần 4 ha nuôi tôm, cua dưới tán rừng ngập mặn, cho biết những năm gần đây thu nhập từ con tôm giảm sút do bất cập từ việc rừng ngập mặn phát triển mạnh, cây đước mọc dày làm tăng lượng bùn hữu cơ từ lá đước thải ra gây ô nhiễm nguồn nước trong ao nuôi khiến tôm chết. Cũng như nhiều hộ nhận khoán giữ rừng trên địa bàn, ông Trúc mong muốn ngành chức năng hỗ trợ bà con về con giống phù hợp, cách xử lý ô nhiễm từ lá đước để yên tâm sản xuất kết hợp giữ rừng, ổn định sinh kế.

Để nâng cao năng lực và kỹ thuật cho người dân sản xuất tôm - rừng, những năm qua ngành nông nghiệp và các địa phương Đồng bằng sông Cửu Long đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, hướng dẫn, thực hành, trao đổi kinh nghiệm thực tế. Trong năm 2025, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) phối hợp Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau tổ chức chuỗi hoạt động tập huấn cho cộng đồng địa phương một số vùng ven biển của Cà Mau về nuôi trồng thủy sản bền vững dựa vào rừng ngập mặn, giới thiệu các mô hình nuôi thủy sản thích ứng với biến đổi khí hậu, chia sẻ kinh nghiệm về các mô hình tôm - rừng thành công, cập nhật các chính sách hỗ trợ nông dân...

“Bên cạnh việc thúc đẩy các thực hành phục hồi rừng ngập mặn cho hộ dân nhận giao khoán, chúng tôi cũng hỗ trợ con giống tôm và đào tạo kỹ thuật nuôi tôm rừng tích hợp. Những hỗ trợ này giúp các hộ dân ổn định sản lượng thủy sản, giảm rủi ro dịch bệnh, tiết kiệm chi phí xử lý nước và cuối cùng là nâng cao năng suất và ổn định thu nhập", Tiến sĩ Nguyễn Thanh Phong, quản lý chương trình Đồng bằng sông Cửu Long của IUCN, cho biết về các dự án được triển khai tại các vùng ven biển của tỉnh Cà Mau, tỉnh Vĩnh Long và thành phố Cần Thơ.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Phong, cần sự hỗ trợ lớn hơn nữa, sự chung tay của các địa phương, người dân, các tổ chức trong nước và quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học và doanh nghiệp, trong việc thúc đẩy các dự án, mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững, trong đó có tôm - rừng.

Triển khai Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường với tổng kinh phí khoảng 3.400 tỷ đồng, các tỉnh, thành Đồng bằng sông Cửu Long đã đẩy mạnh phát triển nuôi trồng thủy sản theo vùng sinh thái, xây dựng các vùng nuôi trồng thủy sản tập trung thích ứng với biến đổi khí hậu, trong đó có các mô hình tôm – lúa luân canh, nuôi tôm - rừng (tôm sinh thái), nuôi quảng canh cải tiến kết hợp rừng, nuôi tôm - rừng kết hợp (cua, sò, cá)… Cùng với mục tiêu phát triển nuôi tôm nước lợ đạt 720.000 ha, đề án cũng triển khai tập huấn, đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật nuôi, kiểm soát môi trường, dịch bệnh cho trên 30% lao động nuôi trồng thủy sản, thúc đẩy sản xuất theo mô hình hợp tác và liên kết chuỗi.

Chứng nhận quốc tế cho tôm - rừng

Theo các chuyên gia, thúc đẩy hợp tác công – tư - cộng đồng (hợp tác 4P) giữa chính quyền địa phương, cộng đồng cư dân địa phương, các doanh nghiệp và các đối tác liên quan khác cùng thiết kế và thực hiện mô hình, chia sẻ về trách nhiệm và tính làm chủ, không chỉ góp phần nhân rộng các mô hình nuôi tôm bền vững ở các vùng ven biển mà còn đảm bảo chất lượng, hiệu quả nuôi tôm - rừng thông qua việc đạt các chứng nhận quốc tế.

Hiện Cà Mau có khoảng 48.000ha nuôi tôm dưới tán rừng. Theo Chi cục Thủy sản tỉnh Cà Mau, tôm rừng Cà Mau đã được 9 chứng nhận quốc tế như ASC, BAP, EU Organic, Canada Organic, Bio Suisse, Naturland, Seafood Watch Green… Diện tích được chứng nhận gần 22.000ha, với sản lượng tôm được chứng nhận khoảng 10.000 tấn. Để đạt chứng nhận sinh thái, nuôi tôm trong rừng ngập mặn phải đảm bảo tôm sống trong môi trường tự nhiên, không sử dụng hóa chất, kháng sinh và tỷ lệ đất rừng được giữ tối thiểu 60%.

Sản phẩm tôm rừng nói chung, đặc biệt là tôm được chứng nhận sinh thái, có giá trị kinh tế cao hơn so với tôm nuôi công nghiệp. “Không chỉ cho con tôm sạch, giá cao, xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính, đem lại nguồn thu nhập ổn định, mô hình nuôi tôm - rừng sinh thái còn thân thiện với môi trường, giúp giữ rừng, quan trọng hơn là nâng cao ý thức người dân về tạo ra sản phẩm sạch”, Thạc sĩ Nguyễn Duy Thanh (Chi cục Thủy sản tỉnh Cà Mau) nhấn mạnh.

Sự liên kết chặt chẽ từ doanh nghiệp chế biến, người nông dân và cơ quan quản lý là một trong những yếu tố giúp các mô hình nuôi tôm - rừng sinh thái đạt chứng nhận quốc tế. Minh Phú, tập đoàn thủy sản hàng đầu Việt Nam với sản phẩm có mặt tại hơn 50 quốc gia và vùng lãnh thổ, là một điển hình trong việc liên kết nuôi tôm, xây dựng vùng nuôi tôm - rừng đạt chứng nhận quốc tế. Đến nay Minh Phú đã đạt được 7 chứng nhận – công nhận quốc tế (gồm EU Organic, Canada Organic, Seafood Watch Green, Selva Shrimp, Mangroves Shrimp, BAP, ASC) ở 15 dự án, trong đó có 5 dự án tôm - rừng. Các dự án liên kết nuôi tôm của tập đoàn triển khai chủ yếu tại hai tỉnh Cà Mau và An Giang, với 4.679 hộ nuôi, diện tích 17.963 ha, được hướng dẫn thực hành theo tiêu chuẩn quốc tế.

“Tiêu chuẩn quốc tế hướng đến đảm bảo các yếu tố pháp lý, môi trường, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội. Việc liên kết nuôi tôm sinh thái và đạt các chứng nhận quốc tế giúp chúng tôi tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, thích ứng với tình hình biến đổi khí hậu hiện nay trên toàn cầu và tại Việt Nam, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm và giúp doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội”, kỹ sư Dương Vũ Phong, chuyên gia của Tập đoàn Minh Phú khẳng định.

Cũng theo các chuyên gia, tiếp tục xây dựng, hoàn thiện các chính sách phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững; tăng cường các nguồn lực hỗ trợ người dân, đặc biệt là từ hợp tác quốc tế; thúc đẩy sản xuất liên kết chuỗi; cùng với đó đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, kinh tế tuần hoàn và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế chính là những giải pháp căn cơ để nâng cao hiệu quả mô hình nuôi tôm - rừng đã làm nên thương hiệu tôm hữu cơ độc nhất tại Việt Nam./.

Hoàng Liên Sơn