Ứng phó đa rủi ro khi El Nino quay trở lại

Khi biến đổi khí hậu gia tăng, bài toán đặt ra không còn là ứng phó với một hiện tượng đơn lẻ mà là chuẩn bị cho kịch bản đa rủi ro trên diện rộng. 

Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền cho biết, Tổ chức Khí tượng thủy văn Thế giới (WMO) đầu tháng 1/2026 đã chính thức xác nhận, năm 2025 là "năm ấm" thứ 3 được ghi nhận trong lịch sử. Năm 2026, được dự báo là năm nhiệt độ và nắng nóng gia tăng trên phạm vi toàn cầu.

Tại Việt Nam, năm 2026, các điều kiện khô nóng đã xuất hiện sớm từ đầu năm và gia tăng sớm hơn trung bình nhiều năm. Theo Phó Trưởng phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Nguyễn Đức Hòa, ngay từ tháng 3, nắng nóng đã bắt đầu xuất hiện diện rộng tại khu vực miền Đông Nam Bộ, Nghệ An đến Quảng Ngãi...

Nhiều khu vực trong cả nước đã xảy ra các đợt nắng nóng với nhiệt độ dao động từ 35-40 độ C, có nơi cao hơn. Sang nửa đầu tháng 5, xuất hiện 1 đợt nắng nóng diện rộng từ ngày 13-15/5 tại khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ; riêng tại Nam Bộ, nắng nóng tiếp tục duy trì trên diện rộng từ đầu tháng.

Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Hoàng Phúc Lâm cho rằng, hiện tượng El Nino (hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở vùng xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương nóng lên dị thường) được dự báo có khả năng xuất hiện trở lại từ giữa năm 2026 (từ tháng 6-9 với xác suất 85-95%) khiến nhiệt độ các tháng có xu thế cao hơn từ 0,5-1,5 độ C so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ, nắng nóng có thể xuất hiện nhiều hơn và gay gắt hơn năm 2025; khả năng xuất hiện nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối.

El Nino cũng gây ra nhiều hình thái thời tiết cực đoan khác. "Năm El Nino thường ít áp thấp nhiệt đới, bão, nhưng tiềm ẩn khả năng dị thường hơn, cả về cường độ và quỹ đạo"', ông Hoàng Phúc Lâm nhấn mạnh.

Điều đáng lưu ý là El Nino thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức phổ biến từ 25 đến 50%. Vì thế, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt, trong các tháng mùa khô năm 2026. Tình trạng ít mưa dẫn đến hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước có thể xảy ra trong những tháng đầu năm 2027 trên phạm vi toàn quốc.

Thêm vào đó, lượng dòng chảy trên các sông chính khu vực Bắc Bộ phổ biến thiếu hụt so với trung bình nhiều năm. Tổng lượng dòng chảy đến các hồ chứa Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình thiếu hụt từ 10-30% so với trung bình nhiều năm, thấp hơn so với cùng kỳ năm 2025 khoảng 20-50%; tổng lượng dòng chảy trên sông Gâm đến hồ Tuyên Quang, sông Chảy đến hồ Thác Bà thiếu hụt từ 5-10%, thấp hơn năm 2025 từ 20-40%. Tại Trung Bộ và Nam Bộ, từ tháng 5-8, dòng chảy trên các sông ở ven biển Trung Bộ và cao nguyên Trung Bộ ở mức thấp, lượng dòng chảy trên các sông phổ biến thiếu hụt so với trung bình nhiều năm từ 10-35%.

Cùng quan điểm, Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu khí tượng và khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển phân tích, đối với Việt Nam, El Nino thường liên quan đến xu thế nền nhiệt cao hơn trung bình, bốc thoát hơi mạnh hơn và mưa suy giảm trong một số thời kỳ, qua đó làm tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn, thiếu nước và suy giảm dòng chảy. Tuy nhiên, tác động không đồng đều giữa các vùng.

"El Nino làm tăng xác suất nền nhiệt cao hơn trung bình, còn biến đổi khí hậu làm nâng nền nhiệt xuất phát. Khi hai yếu tố này cộng hưởng, các đợt nóng có xu hướng gay gắt hơn, kéo dài hơn và tác động lớn hơn", Tiến sĩ Trương Bá Kiên nêu rõ.

Ngoài ra, nếu El Nino phát triển từ mùa hè và mạnh dần về cuối năm, rủi ro không xuất hiện đồng đều mà tăng theo mùa. Mùa hè và đầu thu 2026, nguy cơ chính là nắng nóng diện rộng, phụ tải điện tăng, thiếu nước cục bộ, nhất là ở Bắc Bộ và Trung Bộ. Từ cuối hè sang mùa khô 2026-2027, rủi ro thiếu mưa, suy giảm dòng chảy, hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng ở Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ.

Để chủ động ứng phó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo cơ quan khí tượng thủy văn và các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch ứng phó cụ thể; trong đó tăng giám sát, tăng cường tần suất bản tin chuyên đề về El Nino, dự báo lượng mưa và nguồn nước trên các lưu vực sông.

Bộ đề nghị các địa phương chỉ đạo cơ quan chuyên môn tăng cường phối hợp với đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa để theo dõi chặt chẽ diễn biến nguồn nước, chế độ xả nước từ thượng nguồn. Trên cơ sở đó, kịp thời cập nhật, điều chỉnh kế hoạch khai thác, sử dụng nước phù hợp với tình hình thực tế, đồng thời tổ chức vận hành linh hoạt các công trình khai thác nước theo kế hoạch xả của hồ chứa; đẩy mạnh cải tạo, nâng cấp hạ tầng nhằm nâng cao khả năng chủ động cấp nước.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, các địa phương cần triển khai đồng bộ các giải pháp tưới tiết kiệm, đặc biệt ở giai đoạn vụ Hè Thu. Việc tận dụng nguồn nước từ sông, suối nhỏ, ao hồ và các hồ chứa thủy lợi được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực lên các nguồn nước chính.

Theo các chuyên gia, điều quan trọng nhất là không chuẩn bị theo một kịch bản đơn thuần chỉ có nóng và khô mà theo hướng đa rủi ro. Với nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng và tưới tiết kiệm. Với tài nguyên nước, cần theo dõi cân bằng nước, tích nước sớm và xây dựng kịch bản cấp nước dự phòng. Với năng lượng, cần chuẩn bị cho rủi ro kép: phụ tải tăng vì nóng trong khi thủy điện có thể suy giảm vì thiếu nước.

Ở cấp địa phương, cần đồng thời chuẩn bị các giải pháp ứng phó nắng nóng, cháy rừng, thiếu nước, nhưng cũng không lơ là với dông mạnh, mưa đá, mưa lớn cục bộ và bão mạnh có quỹ đạo phức tạp. Cách tiếp cận phù hợp nhất là quản trị rủi ro dựa trên dự báo khí hậu nhiều hạn và cập nhật thường xuyên diễn biến của tình hình ENSO (bao gồm hai hiện tượng thời tiết El Nino và La Nina) trong thời gian tới.