Việt Nam có tiềm năng trở thành trung tâm cung ứng dầu Jatropha

Với khả năng tạo nguồn cung nguyên liệu sản xuất dầu diesel sinh học (biodiesel-B100) và nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) cũng như giúp cải tạo các vùng đất bạc màu, việc phát triển trồng cây Jatropha lấy dầu (cây cọc rào) đã được nhiều nước trên thế giới triển khai trong những năm lại đây. Trao đổi với phóng viên TTXVN, ông Tetsuya Koshikawa, Chủ tịch Công ty TNHH Star Nhật Bản-Công ty 100% vốn Nhật Bản tiên phong phát triển cây Jatropha tại Việt Nam khẳng định, Việt Nam có tiềm năng vượt trội để trở thành trung tâm cung ứng dầu hạt Jatropha cho sản xuất biodiesel và SAF tại khu vực.

Phóng viên: Từ thực tiễn nghiên cứu cây Jatropha lấy dầu của Nhật Bản, xin ông có thể đánh giá tiềm năng của Việt Nam trong trồng Jatropha lấy dầu, tạo nguồn nguyên liệu cho sản xuất biodiessel và SAF tại Việt Nam?

Ông Tetsuya Koshikawa: Từ thực tiễn nghiên cứu của Nhật Bản về các nguồn nguyên liệu sinh học phi thực phẩm (non-edible oil), Star Nhật Bản đánh giá Việt Nam sở hữu tiềm năng vượt trội để trở thành trung tâm cung ứng dầu hạt Jatropha cho sản xuất biodiesel và SAF tại khu vực:

Nghiên cứu của Nhật Bản cho thấy Jatropha là loài cây chịu hạn tốt và có khả năng sinh trưởng mạnh trên các vùng đất hoang hóa, đất cát xói mòn hoặc đất cằn cỗi. Vì vậy, các khu vực miền Trung (như Ninh Thuận, Bình Thuận, Tây Nguyên) có điều kiện khí hậu, ánh nắng và chất đất rất phù hợp để đạt năng suất hạt và hàm lượng dầu cao. 

Bên cạnh đó, không giống như ngô, đậu nành hay mía, dầu Jatropha là dầu phi thực phẩm (chứa độc tính tự nhiên). Vì vậy, việc mở rộng diện tích Jatropha tận dụng đất dốc, đất nghèo dinh dưỡng giúp Việt Nam phát triển năng lượng sinh học mà không gây ảnh hưởng đến quỹ đất trồng cây lương thực và không cạnh tranh với an ninh lương thực.

Đặc biệt, chất lượng dầu thô Jatropha phù hợp với công nghệ chuyển đổi SAF/biodiesel do dầu thô Jatropha có hàm lượng axit béo và chỉ số phù hợp cao với công nghệ hydro hóa (HEFA) sản xuất SAF và công nghệ ester hóa sản xuất biodiesel thế hệ mới. 

Ngoài ra, Việt Nam nằm trên tuyến hàng hải quốc tế, thuận lợi cho việc kết nối chuỗi cung ứng xuất khẩu SAF sang Nhật Bản, Châu Âu và các thị trường chịu áp lực giảm phát thải hàng không (như cơ chế CORSIA, RefuelEU).

Phóng viên: Theo ông đâu là những khó khăn trong việc phát triển cây Jatropha lấy dầu tại Việt Nam?

Ông Tetsuya Koshikawa: Mặc dù Việt Nam có tiềm năng lớn về phát triển cây Jatropha lấy dầu nhưng thực tế từ các dự án Jatropha trong quá khứ và hiện nay cho thấy có một số rào cản chính.

Rào cản đầu tiên là bài toán giống và năng suất hạt. Hiện nhiều vùng trồng Jatropha trước đây gặp thất bại do sử dụng giống tự do, không qua chọn lọc, dẫn đến năng suất hạt không đồng đều và hàm lượng dầu thấp, gây rủi ro về hiệu quả kinh tế cho người dân.

Rào cản tiếp theo chính là chi phí thu hoạch thủ công. Hiện việc thu hái quả Jatropha vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công. Trong bối cảnh chi phí nhân công tăng, nếu không áp dụng quy trình canh tác và cơ giới hóa phù hợp, chi phí nguyên liệu đầu vào sẽ đẩy giá thành sản xuất dầu thô lên cao.

Một rào cản khác chính là chuỗi liên kết vùng nguyên liệu chưa bền vững, trong đó người nông dân chưa thực sự yên tâm chuyển đổicây trồng hoặc trồng xen canh nếu thiếu cam kết bao tiêu dài hạn với mức giá sàn bảo hiểm rủi ro.

Ngoài ra, chứng nhận bền vững quốc tế cũng là một rào cản. Thực tế cho thấy, để sản xuất SAF và biodiesel xuất khẩu sang các thị trường khó tính, toàn bộ chuỗi trồng trọt và chế biến phải đạt các chứng nhận khắt khe về phát thải carbon và không gây mất rừng (như chứng nhận ISCC EU / ISCC PLUS hoặc CORSIA). 

Phóng viên: Vậy xin ông chia sẻ kế hoạch của Star Nhật Bản trong phát triển cây Jatropha tại Việt Nam và kế hoạch đầu tư sản xuất nhiên liệu sinh học từ hạt Jatropha tại Việt Nam?

Ông Tetsuya Koshikawa: Nhằm giải quyết triệt để các rào cản trên, chiến lược đầu tư của Star Nhật Bản tập trung vào mô hình chuỗi giá trị khép kín. Theo đó, Star Nhật Bản sẽ phát triển vùng nguyên liệu chuẩn hóa trên cơ sở hợp tác với các trang trại, hợp tác xã, nông lâm trường tại Việt Nam để chọn tạo, cung cấp các bộ giống Jatropha chất lượng tốt, kháng bệnh, được thuần hóa phù hợp với khí hậu địa phương; thúc đẩy mô hình trồng xen canh Jatropha với các loại cây ngắn ngày như đậu phộng, đậu xanh…. hoặc cây công nghiệp để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất, giúp người dân có thu nhập ngắn hạn song song với nguồn thu từ hạt Jatropha.

Bên cạnh đó, Star Nhật Bản đầu tư cơ sở hạ tầng ép dầu và tiền xử lý, trong đó tập trung xây dựng các nhà máy ép dầu thô và tinh chế trung tâm tại khu vực phụ cận vùng nguyên liệu, song hành với áp dụng quy trình kỹ thuật để tận dụng phụ phẩm (bã ép Jatropha làm phân bón sinh học vi sinh, vỏ quả làm viên nén sinh khối) nhằm tối ưu hóa giá trị gia tăng toàn diện của cây.

Về lộ trình sản xuất nhiên liệu sinh học và SAF, trong giai đoạn 1, Star Việt Nam tập trung thu gom, ép dầu thô Jatropha (CJO) đạt tiêu chuẩn chất lượng cao và chứng nhận ISCC. Trong giai đoạn 2, Star Nhật Bản sẽ thông qua công ty mẹ là Công ty Cổ phần Revo International Nhật Bản để hợp tác với các tập đoàn công nghệ lọc hóa dầu trong và ngoài nước nhằm cung cấp nguyên liệu đầu vào (feedstock) hoặc liên doanh xây dựng nhà máy chuyển đổi sâu sang biodiesel và SAF.

Phóng viên: Theo ông, Việt Nam cần có các chính sách hỗ trợ gì để có thể phát triển vùng nguyên liệu trồng Jatropha và sản xuất nhiên liệu sinh học từ hạt Jatropha?

Ông Tetsuya Koshikawa: Để hỗ trợ doanh nghiệp và người dân hiện thực hóa mục tiêu phát triển vùng nguyên liệu xanh, Star Nhật Bản kiến nghị Chính phủ Việt Nam xem xét 5 cơ chế hỗ trợ.

Thứ nhất là về Quy hoạch và chính sách sử dụng đất, trong đó có cơ chế giao đất, cho thuê đất linh hoạt đối với các diện tích đất suy thoái, đất bãi bồi, đất lâm nghiệp kém hiệu quả để doanh nghiệp yên tâm hợp tác với người dân xây dựng vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn.

Thứ hai là chính sách tín dụng xanh và ưu đãi thuế, trong đó hỗ trợ gói vay vốn ưu đãi (tín dụng xanh) cho người trồng Jatropha trong giai đoạn kiến thiết cơ bản (2–3 năm đầu); miễn/giảm thuế nhập khẩu máy móc thiết bị phục vụ thu hoạch, chế biến dầu thô và ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho các dự án sản xuất năng lượng tái tạo/SAF.

Thứ ba là thúc đẩy thị trường tiêu thụ nội địa và khung pháp lý SAF, trong đó ban hành lộ trình bắt buộc (Mandate) hoặc chính sách khuyến khích sử dụng tỷ lệ phối trộn biodiesel (B5, B10, B20) và SAF đối với các hãng vận tải và hàng không nội địa. Cùng đó, hướng dẫn chi tiết quy trình đánh giá và cấp chứng nhận phát thải thấp/bền vững cho các vùng trồng nông nghiệp phục vụ năng lượng sinh học.

Thứ tư là hỗ trợ nghiên cứu và phát triển (R&D), trong đó cho phép các viện nghiên cứu, đại học phối hợp cùng doanh nghiệp thử nghiệm, công nhận các bộ giống Jatropha năng suất cao để nhanh chóng đưa vào sản xuất đại trà.

Cuối cùng là hỗ trợ xây dựng giá trị mặc định hướng tới chứng nhận CORSIA. Trong khuôn khổ của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), để SAF được công nhận là có hiệu quả giảm phát thải CO2, nhiên liệu bắt buộc phải là "nhiên liệu phù hợp với CORSIA". Nhằm thúc đẩy việc phổ biến SAF đã được chứng nhận, Việt Nam cần thực hiện các hỗ trợ cần thiết cho việc đăng ký nguyên liệu SAF và xây dựng các giá trị mặc định (default values).

Phóng viên: Xin cảm ơn ông!