Vasep khuyến nghị doanh nghiệp thủy sản sau cảnh báo về sở hữu trí tuệ từ Hoa Kỳ

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (Vasep) vừa đưa ra khuyến nghị đến doanh nghiệp hội viên sau khi Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) xếp Việt Nam vào danh sách cảnh báo cao nhất về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Theo đó, Vasep khuyến nghị, trước mắt doanh nghiệp cần coi động thái của Hoa Kỳ là một cảnh báo sớm để rà soát lại toàn bộ hệ thống quản trị tuân thủ. Việc đầu tiên là kiểm tra tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp, từ hệ điều hành, phần mềm văn phòng, kế toán, quản lý sản xuất, quản lý kho, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, xử lý hình ảnh, quản trị dữ liệu đến các nền tảng lưu trữ đám mây. Hồ sơ bản quyền phần mềm, hợp đồng mua giấy phép, hóa đơn, biên bản nghiệm thu và danh sách người dùng cần được lưu trữ đầy đủ, có thể xuất trình khi khách hàng hoặc đối tác yêu cầu.

Doanh nghiệp cũng cần đẩy nhanh số hóa hồ sơ xuất khẩu và dữ liệu chuỗi cung ứng. Với thủy sản, các nhóm dữ liệu quan trọng gồm: hồ sơ nhà cung cấp nguyên liệu, vùng nuôi hoặc tàu khai thác, mã lô nguyên liệu, nhật ký sản xuất, kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận an toàn thực phẩm, hồ sơ truy xuất nguồn gốc, chứng từ hải quan, hợp đồng, hóa đơn, vận đơn, chứng nhận xuất xứ, chứng thư y tế và các giấy tờ liên quan đến chứng nhận COA theo Đạo luật bảo vệ Thú biển (MMPA) hoặc yêu cầu riêng của nhà nhập khẩu Hoa Kỳ. Dữ liệu nên được lưu bằng hệ thống có phân quyền, có thời gian tạo lập, lịch sử chỉnh sửa và khả năng truy xuất nhanh.

Đối với doanh nghiệp có thương hiệu riêng hoặc bán hàng qua kênh bán lẻ, cần kiểm tra lại nhãn hiệu, bao bì, hình ảnh, nội dung quảng cáo và website để tránh rủi ro xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba. Doanh nghiệp nên chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường xuất khẩu chính, đặc biệt là Hoa Kỳ nếu có kế hoạch phát triển thương hiệu riêng. Các tài liệu truyền thông, catalogue, ảnh sản phẩm, video quảng bá cũng cần sử dụng nguồn hợp pháp, tránh dùng hình ảnh, nhạc, phần mềm thiết kế hoặc nội dung có nguy cơ vi phạm bản quyền.

Một hướng chuẩn bị quan trọng khác là xây dựng “hồ sơ tuân thủ doanh nghiệp” bằng dữ liệu số. Hồ sơ này nên bao gồm thông tin pháp lý doanh nghiệp, giấy phép sản xuất, chứng nhận hệ thống quản lý chất lượng, chính sách lao động, môi trường, an toàn thực phẩm, bảo mật dữ liệu, sở hữu trí tuệ, bản quyền phần mềm và quy trình kiểm soát nhà cung cấp. Đây sẽ là bộ hồ sơ nền giúp doanh nghiệp trả lời nhanh các yêu cầu thẩm tra của nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ, hãng luật hoặc cơ quan quản lý tại thị trường nhập khẩu.

Với doanh nghiệp thủy sản, thông điệp quan trọng nhất là không chờ đến khi có biện pháp thương mại cụ thể mới chuẩn bị. Trong giai đoạn các thị trường lớn gia tăng yêu cầu về truy xuất, dữ liệu, trách nhiệm môi trường – xã hội – quản trị, chống gian lận thương mại và tuân thủ chuỗi cung ứng, việc minh bạch hồ sơ doanh nghiệp không chỉ là biện pháp phòng vệ, mà còn tạo lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp nào chuẩn hóa dữ liệu sớm, quản trị tuân thủ tốt và có khả năng chứng minh nguồn gốc – trách nhiệm – tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ có vị thế tốt hơn khi làm việc với nhà nhập khẩu Hoa Kỳ cũng như các thị trường khác.

Mới đây, USTR đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026; trong đó đưa Việt Nam vào diện “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Đây là mức cảnh báo cao nhất trong cơ chế Đặc biệt 301 và có thể dẫn tới việc xem xét khởi xướng điều tra theo Điều khoản 301, Đạo luật Thương mại năm 1974. Động thái này là tín hiệu cảnh báo quan trọng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong bối cảnh yêu cầu về minh bạch, tuân thủ và dữ liệu chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam nhận định, với doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp có thị trường trọng điểm tại Hoa Kỳ, cảnh báo này không đơn thuần là “sở hữu trí tuệ” mà phản ánh xu hướng sử dụng ngày càng nhiều công cụ thương mại để gia tăng sức ép về tuân thủ. Điều khoản 301 là công cụ cho phép Hoa Kỳ điều tra các hành vi, chính sách hoặc thực tiễn bị cho là không công bằng, bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử và gây gánh nặng, hạn chế thương mại của Hoa Kỳ. Trong bối cảnh đó, những ngành xuất khẩu lớn cần theo dõi sát diễn biến, dù cáo buộc hiện nay chưa nhắm trực tiếp vào ngành hàng cụ thể nào.

Trong quý I/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 2,64 tỷ USD, tăng 14,4% so với cùng kỳ; tuy nhiên xuất khẩu sang Hoa Kỳ giảm 7,4%, phản ánh tác động của chính sách, sức mua và áp lực cạnh tranh tại thị trường này ngày càng tăng.