Xuất khẩu nông sản không thể dựa vào lợi thế cũ

Từ rau quả, thủy sản… đến gỗ, nhiều ngành hàng đang duy trì tăng trưởng tích cực, song cũng đối mặt áp lực lớn từ rào cản kỹ thuật và biến động thị trường. Khi dư địa từ lợi thế truyền thống thu hẹp, bài toán đặt ra với nông sản Việt là giữ vững đà xuất khẩu bằng cách tái cấu trúc chuỗi giá trị và nâng cao năng lực cạnh tranh.

 Một trong những điểm sáng nổi bật là xuất khẩu rau quả, khi kim ngạch đã tăng mạnh từ hơn 3,3 tỷ USD năm 2022 lên 8,5 tỷ USD năm 2025 và được kỳ vọng chạm mốc 10 tỷ USD trong năm 2026. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cách tiếp cận cũ dựa vào mở rộng diện tích và tăng năng suất đang dần bộc lộ hạn chế. Khi tham gia sâu vào thị trường quốc tế, nông sản phải đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn mới về phát thải thấp, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và sản xuất bền vững. Nếu không thay đổi căn cơ, nông sản không chỉ gặp khó khi xuất khẩu mà ngay cả thị trường nội địa cũng có thể trở thành thách thức.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn là yếu tố nền tảng cho xuất khẩu bền vững. Thực tế cho thấy, nếu vùng nguyên liệu không được kiểm soát chặt chẽ, mọi nỗ lực mở rộng thị trường đều khó duy trì lâu dài. Hiện cả nước đã có hàng nghìn mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu, tạo điều kiện để nông sản tiếp cận các thị trường như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc hay Australia. Tuy nhiên, việc chuẩn hóa này cần tiếp tục được đẩy mạnh song song với mở cửa thị trường.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Tổng Giám đốc Vina T&T Group cho rằng, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán vẫn là “điểm nghẽn” lớn. Điều này khiến việc áp dụng tiêu chuẩn đồng bộ gặp khó, đồng thời làm giảm tính ổn định của nguồn cung. Để nâng cao năng lực cạnh tranh cần tối ưu hóa logistics, cải thiện hệ thống bảo quản và vận chuyển, qua đó giảm chi phí và rủi ro trong chuỗi cung ứng.

Câu chuyện nâng cao giá trị gia tăng cũng đặt ra rõ nét với nông sản Việt. Chẳng hạn như ngành hàng dừa, dù đã gia nhập nhóm sản phẩm tỷ đô, nhưng tỷ lệ chế biến sâu vẫn còn hạn chế. Một phần đáng kể sản lượng vẫn xuất khẩu dưới dạng thô hoặc sơ chế, trong khi dư địa cho các sản phẩm giá trị cao như thực phẩm chế biến, mỹ phẩm hay nguyên liệu công nghiệp còn rất lớn.

Ông Cao Bá Đăng Khoa, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dừa Việt Nam cho biết, số nhà máy chế biến dừa đã tăng mạnh từ 8 nhà máy năm 2015 lên 75 nhà máy vào năm 2025. Nhiều doanh nghiệp đầu tư công nghệ hiện đại, phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng như nước dừa đóng hộp, dầu dừa tinh luyện, sữa dừa, than hoạt tính và mỹ phẩm từ dừa.

Sự phát triển của chế biến sâu không chỉ nâng cao giá trị trái dừa mà còn mở rộng thị trường xuất khẩu. Nếu tiếp tục đầu tư vùng nguyên liệu, công nghệ và sản xuất xanh, kim ngạch xuất khẩu ngành dừa sẽ sớm đạt 1,5–2 tỷ USD trong những năm tới, ông Cao Bá Đăng Khoa nhận định.

Từ thực tiễn, nhiều doanh nghiệp cũng cho rằng cần tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất thay vì chỉ thu mua. Việc liên kết với hợp tác xã, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát đầu vào và quy trình canh tác giúp tạo ra sản phẩm đồng nhất, đáp ứng yêu cầu thị trường, đồng thời giảm rủi ro cho cả doanh nghiệp và người sản xuất.

Với mặt hàng thủy sản, xuất khẩu cũng duy trì tăng trưởng trong quý I/2026, đạt 2,64 tỷ USD, tăng gần 8%. Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), Trung Quốc đang là động lực tăng trưởng chính với mức tăng gần 45%. Tuy nhiên, bà Lê Hằng cũng cảnh báo, việc phụ thuộc lớn vào một thị trường sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt khi chính sách nhập khẩu, kiểm soát biên mậu hoặc tiêu chuẩn có thể thay đổi nhanh chóng.

“Dù Trung Quốc là động lực ngắn hạn, việc cân đối lại cơ cấu thị trường vẫn là yêu cầu quan trọng để bảo đảm tăng trưởng bền vững”, bà Lê Hằng nhấn mạnh. 

Theo đó, các doanh nghiệp cần hướng tới các thị trường có lợi thế về logistics và tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do, đồng thời tập trung vào các phân khúc sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiêu dùng thực, VASEP khuyến nghị.

Với đồ gỗ, những biến động thương mại toàn cầu đang buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận. Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) cho rằng, chính những thách thức hiện nay lại là động lực để ngành chuyển mình theo hướng bền vững hơn. Năng lực cạnh tranh và khả năng quản trị nguồn gốc gỗ trở thành hai yếu tố cốt lõi giúp doanh nghiệp đứng vững trên thị trường quốc tế.

Theo ông Nguyễn Chánh Phương, doanh nghiệp cần linh hoạt hơn trong chiến lược kinh doanh, thay vì phụ thuộc vào các đơn hàng dài hạn, có thể chuyển sang đàm phán theo từng giai đoạn ngắn để thích ứng với biến động thị trường. Đồng thời, cần đầu tư vào thiết kế, công nghệ và giá trị bền vững để nâng cao vị thế. 

Ở tầm vĩ mô, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhấn mạnh, xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, bảo đảm chất lượng là điều kiện tiên quyết để phát triển chế biến sâu và xuất khẩu bền vững. Nếu không chủ động quy hoạch và bảo vệ vùng nguyên liệu, doanh nghiệp sẽ đối mặt rủi ro lớn về chi phí và nguồn cung.

Trong bối cảnh các địa phương đang điều chỉnh quy hoạch, việc giữ ổn định quỹ đất cho sản xuất nông nghiệp cần được là ưu tiên. Nếu không, nguy cơ thu hẹp đất sản xuất do đô thị hóa sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu.

Ở góc độ xúc tiến thương mại, Thứ trưởng Trần Thanh Nam cho rằng, các hoạt động quảng bá, hội chợ, kết nối giao thương cần được triển khai mạnh mẽ hơn cả trong và ngoài nước, giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với khách hàng và giảm áp lực cạnh tranh về giá. 

Trước sự biến động liên tục của thị trường, ngành nông nghiệp và môi trường kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ giữa các hiệp hội, doanh nghiệp và ngân hàng nhằm chủ động chia sẻ thông tin, kịp thời đề xuất giải pháp điều hành.

Đáng chú ý, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đang được vận thành thí điểm với sầu riêng và từ 1/7/2026 sẽ triển khai đồng bộ đối với nông sản, thực phẩm khác. Đây được xem là công cụ quan trọng để nâng cao tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu thị trường và xây dựng thương hiệu nông sản Việt.