Xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”

Để thay đổi tập quán sản xuất lúa gạo của hàng triệu hộ nông dân không chỉ cần chính sách mà còn cần sự tham gia của các doanh nghiệp đầu tàu trong tổ chức chuỗi giá trị, chuyển giao kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm và mở rộng thị trường. Những kết quả từ các mô hình liên kết gần đây cho thấy doanh nghiệp đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong hành trình xây dựng ngành lúa gạo xanh, phát thải thấp của Việt Nam.

Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL)” (TRVC) được triển khai với mục tiêu hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang nền nông nghiệp carbon thấp. Dự án đã thu hút sự tham gia của nhiều doanh nghiệp trong chuỗi giá trị lúa gạo nhằm thúc đẩy mở rộng các mô hình sản xuất bền vững trên quy mô lớn, vừa nâng cao thu nhập cho nông dân, vừa giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường.

Sau ba vụ sản xuất, Công ty TNHH Lúa gạo Việt Nam (Vinarice) thuộc Tập đoàn Vinaseed – thành viên của Tập đoàn PAN đã đồng hành cùng hơn 11.000 lượt hộ nông dân với tổng diện tích tích lũy trên 48.500 ha, chiếm 57% tổng diện tích của dự án TRVC. Kết quả, tổng lượng phát thải giảm được đạt gần 184.000 tấn CO₂, tương đương mức giảm trung bình khoảng 3,76 tấn CO₂ trên mỗi hecta canh tác.

Theo ông Nguyễn Văn Bé Hai, Quyền Tổng Giám đốc Công ty Vinarice, mô hình đã chứng minh sản xuất lúa gạo bền vững hoàn toàn có thể đi cùng hiệu quả kinh tế. Không chỉ giảm lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hay nước tưới, mô hình còn giúp nâng cao chất lượng lúa gạo và cải thiện đáng kể thu nhập của nông dân.

Các biện pháp canh tác được áp dụng tập trung vào nguyên tắc “1 phải, 5 giảm”, kết hợp quản lý vật tư đầu vào, quản lý rơm rạ sau thu hoạch, áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) và nhiều quy trình tiên tiến phù hợp với định hướng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.

Đáng chú ý, lợi ích của mô hình không dừng ở việc giảm phát thải mà còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Nếu mục tiêu của dự án đặt ra là tăng thu nhập cho nông dân khoảng 30%, thì nhiều vụ sản xuất đã ghi nhận mức tăng lợi nhuận khoảng 50%, thậm chí có nơi đạt 55-58%.

Hiệu quả kinh tế trở thành động lực quan trọng thúc đẩy người dân thay đổi tập quán sản xuất. Bởi với nông dân, mô hình chỉ có thể được nhân rộng khi vừa bảo vệ môi trường vừa tạo ra thu nhập tốt hơn.

“Tập đoàn PAN và công ty mẹ Vinaseed đóng vai trò quan trọng trong định hướng chiến lược phát triển bền vững của Vinarice. Không chỉ tập trung vào tăng trưởng sản lượng, mà còn hướng đến xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững, chất lượng cao, có khả năng cạnh tranh với thị trường quốc tế. Ở đó, Vinarice được xác định là đơn vị phát triển vùng nguyên liệu lúa gạo ở vùng ĐBSLC theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị hạt gạo, liên kết với nông dân, hợp tác xã đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về môi trường”, ông Hai cho biết.

Tại một hợp tác xã triển khai mô hình cùng Vinarice, kết quả sau hai vụ sản xuất cho thấy những chuyển biến rõ nét. Trên quy mô 267 ha, lượng giống gieo sạ giảm khoảng 30%, lượng phân bón giảm 20% so với phương thức truyền thống. Chi phí sản xuất mỗi hecta giảm từ khoảng 2,6 triệu đồng xuống còn 2,3 triệu đồng, tương đương giảm từ 10-15%. Trong khi đó, năng suất lúa tăng từ 6,5 tấn/ha lên 6,7 tấn/ha.

Theo ông Nguyễn Thành Nghiệp, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã DVNN Mỹ Đông III (ấp 2, xã Mỹ Quí, tỉnh Đồng Tháp) bên cạnh việc giảm chi phí, mô hình còn góp phần xử lý vấn đề môi trường thông qua quản lý nước tưới tiết kiệm và thu gom rơm rạ sau thu hoạch thay vì đốt bỏ như trước đây. Đặc biệt, sản phẩm được doanh nghiệp bao tiêu ổn định giúp nông dân giảm áp lực trước biến động giá cả và tình trạng thương lái ép giá.

Nông dân Hồ Thị Thúy Hằng, ngụ ấp 2, xã Mỹ Quý, tỉnh Đồng Tháp cho biết, gia đình bà đã liên kết sản xuất với Công ty Vinarice được 4 vụ và sử dụng giống lúa OM18. Việc canh tác theo hướng giảm phát thải giúp những cánh đồng của gia đình bà đạt lợi nhuận hơn 40%, nhờ giảm lượng giống gieo sạ, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Không chỉ được doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, lúa của nông dân còn được thu mua với giá cao hơn thị trường khoảng 100 đồng/kg. Sau mỗi vụ sản xuất, nông dân tiếp tục được hướng dẫn xử lý rơm rạ nhằm giảm ô nhiễm môi trường. Theo bà Hằng, thời gian đầu việc áp dụng quy trình mới còn nhiều bỡ ngỡ, có chút khó khăn, nhưng khi hiệu quả kinh tế được chứng minh rõ rệt, người dân đều tích cực làm theo.

Những kết quả này cho thấy vai trò của doanh nghiệp không chỉ nằm ở việc chuyển giao kỹ thuật mà còn là “điểm tựa thị trường” giúp người dân yên tâm thay đổi phương thức sản xuất.

Theo bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng Giám đốc Tập đoàn PAN, thách thức lớn nhất trong quá trình triển khai mô hình phát thải thấp không phải là công nghệ mà là thay đổi thói quen canh tác của nông dân. Để giải quyết bài toán này, doanh nghiệp đã xây dựng đội ngũ kỹ thuật bám sát đồng ruộng, tổ chức đào tạo thường xuyên nhằm hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình mới.

Ba vụ sản xuất tuy chưa phải quãng thời gian dài nhưng đã chứng minh ngành lúa gạo Việt Nam hoàn toàn có khả năng chuyển dịch sang mô hình chất lượng cao, phát thải thấp nếu có sự đồng hành giữa nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và người dân.

Vai trò của doanh nghiệp càng trở nên quan trọng khi thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và tiêu chuẩn môi trường. Việc kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị từ giống, vật tư đầu vào, sản xuất, chế biến đến xây dựng thương hiệu giúp nâng cao giá trị hạt gạo Việt.

Theo đại diện doanh nghiệp, trong khi giá gạo xuất khẩu thông thường dao động khoảng 500-600 USD/tấn, một số dòng sản phẩm của doanh nghiệp đã đạt mức khoảng 1.300 USD/tấn. Thậm chí có lô hàng xuất khẩu đạt khoảng 2.300 USD/tấn – mức giá cho thấy tiềm năng rất lớn của phân khúc gạo chất lượng cao, phát thải thấp.

Một dấu mốc đáng chú ý khác là Vinarice trở thành một trong những doanh nghiệp đầu tiên được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Đây được xem như “tấm hộ chiếu” để gạo Việt tiếp cận các thị trường khó tính như châu Âu hay Mỹ – nơi tiêu chuẩn xanh ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc.

Không chỉ hướng đến giá trị thương mại, các doanh nghiệp cũng đang nhìn thấy dư địa mới từ thị trường tín chỉ carbon. Theo bà Nguyễn Thị Trà My, nếu các chuỗi giá trị được tổ chức bài bản và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, lượng phát thải giảm hoàn toàn có thể được ghi nhận thành tín chỉ carbon, tạo thêm nguồn thu cho ngành lúa gạo cũng như người nông dân. Điều này mở ra hướng phát triển mới, trong đó nông dân không chỉ có thu nhập từ bán lúa mà còn có thể hưởng lợi từ giá trị giảm phát thải.

Tập đoàn PAN đặt mục tiêu nâng diện tích sản xuất lúa phát thải thấp lên khoảng 100.000 ha vào năm 2027 dựa trên nền tảng chuỗi giá trị toàn diện: từ giống lúa (Vinaseed), thuốc bảo vệ thực vật của VFC, canh tác và thu mua (Vinarice), chế biến (VinaAgrifood) đến xây dựng thương hiệu và thị trường. Mục tiêu không chỉ là mở rộng quy mô mà còn hoàn thiện chuỗi giá trị lúa gạo cao cấp, nâng cao thu nhập cho người trồng lúa và đóng góp vào chiến lược phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, giai đoạn 1 của Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL đã đạt hơn 354.800 ha, vượt gần gấp đôi kế hoạch đề ra. Những mô hình triển khai trong khuôn khổ dự án TRVC được xem là tiền đề quan trọng để doanh nghiệp mở rộng tham gia sâu hơn vào đề án quy mô quốc gia này.