ADB khuyến nghị giải pháp thúc đẩy đầu tư công

Đầu tư công là lĩnh vực đầu tàu quan trọng của tăng trưởng kinh tế, nhưng việc hiện thực hóa để các kế hoạch này phát huy sức mạnh là vấn đề cần sự vào cuộc của Chính phủ, nhiều cấp, ngành và địa phương. Tại buổi họp báo thông tin về Triển vọng kinh tế Việt Nam năm 2024 do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tổ chức sáng 11/4, Chuyên gia kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam, ông Nguyễn Bá Hùng nhấn mạnh, dù Chính phủ đã nỗ lực thúc đẩy và từng bước giải quyết câu chuyện chậm triển khai các công trình, dự án đầu tư công, song tiến triển đạt được là chưa đủ. 

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, mức tăng 1% trong giải ngân vốn đầu tư công tương ứng với mức tăng 0,058% GDP. Ngoài ra, cứ 1 đồng vốn đầu tư công được giải ngân sẽ kích thích 1,61 đồng vốn đầu tư từ khu vực ngoài nhà nước. Tỷ lệ thực hiện so với kế hoạch luôn ở mức thấp, dao động quanh mức 80% hàng năm.  

Nhìn vào thực tế, ông Nguyễn Bá Hùng phân tích, đầu tiên phải kể tới là các dự án được phê duyệt với ngân sách được phân bổ đôi khi chưa sẵn sàng để triển khai, gây ra tình trạng chậm trễ kéo dài. Nhiều dự án đang đòi hỏi cơ chế hoạt động và việc chuẩn bị phải cơ bản, như nghiên cứu khả thi, thu xếp giải phóng mặt bằng và chuẩn bị mua sắm đấu thầu song song với thủ tục phê duyệt dự án.

Dự án có tính sẵn sàng cao sẽ dễ dàng đẩy nhanh tiến độ triển khai và giúp giảm thiểu tình trạng đội vốn. Vì lẽ đó, muốn hay không thì rất cần cách tiếp cận mới mẻ và có hệ thống, nhằm cải thiện tính sẵn sàng của dự án. Điều này chắc chắn sẽ gia tăng đáng kể hiệu quả thực hiện. 

Bên cạnh đó, các dự án đôi khi cần thay đổi thiết kế hoặc ngân sách ngay cả sau khi được phê duyệt và phân bổ ngân sách. Điều này có thể gây gián đoạn kéo dài trước khi có thể bắt đầu hoạt động dự án. Một trở ngại lớn cho việc chuẩn bị các dự án kịp thời và có chất lượng là sự phức tạp của các quy định, đặc biệt là quy hoạch sử dụng đất, thu hồi đất và giải phóng mặt bằng.

Sự cứng nhắc này là một thách thức quan trọng trong tình huống thị trường có biến động. Giá cả tăng cao do thiếu nguyên liệu và đầu vào cho sản xuất. Điều này xảy ra do những hạn chế pháp lý nên dẫn đến chi phí cao hơn, buộc phải đàm phán lại hợp đồng hoặc cần thêm kinh phí và phê duyệt bổ sung...

Ngoài ra, sự phối hợp yếu kém giữa đầu tư công và quy trình dẫn tới phân bổ ngân sách chậm và không đủ. Thách thức cấp bách từ sự chênh lệch giữa ngân sách được phân bổ và nhiệm vụ đầu tư thường dẫn tới việc thiếu hụt ngân sách và chậm trễ trong triển khai dự án - ngân sách có thể không được phân bổ một cách tối ưu cho những lĩnh vực ưu tiên đã xác định, dẫn đến không tận dụng tối đa hiệu quả nguồn lực. Điều này làm hạn chế tiến độ dự án và hiệu quả sử dụng vốn.

Chính phủ đã áp dụng các biện pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong phân bổ và giải ngân ngân sách. Điều này thúc đẩy sự phối hợp tốt hơn giữa chính quyền Trung ương và địa phương, xác định ưu tiên cho dự án dựa trên tác động và tính sẵn sàng, đồng thời thực hiện các cơ chế giám sát nghiêm ngặt để bảo đảm sử dụng vốn hiệu quả với hiệu suất cao.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Bá Hùng, hiệu quả của các biện pháp này dường như bị hạn chế. Sự chênh lệch giữa năng lực thực thi ở các cấp chính quyền khác nhau cho thấy rõ sự cần thiết phải tăng cường quy trình phân bổ vốn và xây dựng năng lực của chính quyền địa phương.

Việc phân cấp nhiệm vụ đầu tư công và trách nhiệm tài khóa đang diễn ra đã bộc lộ những điểm yếu trong việc giải quyết các thách thức liên tỉnh hoặc liên vùng. Quy trình ngân sách nên được điều chỉnh để cho phép sự linh hoạt, mà sẽ hiệu quả hơn ở cấp bất kỳ từ Trung ương đến tỉnh, thành phố nhằm đóng góp nguồn lực cho một dự án được điều phối cấp khu vực.

Năm 2024, đầu tư công sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nền kinh tế. Sau khi Quốc hội phê duyệt ngân sách, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt kế hoạch phân bổ 688,5 nghìn tỷ đồng để tiếp tục xây dựng cơ sở hạ tầng và thúc đẩy phát triển kinh tế.

Chính phủ đã thực hiện nhiều biện pháp chính sách khác nhau để đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công và nâng cao hiệu quả thực thi. Những biện pháp này bao gồm một loạt các nghị quyết và chỉ thị tập trung vào các khía cạnh khác nhau của giải ngân vốn đầu tư công.

Tuy nhiên, để duy trì tiến độ, chuyên gia ADB cho rằng, cần có các biện pháp mang tính hệ thống hơn nhằm cải thiện các quy trình pháp lý và quy định để có thể thực hiện thành công. Bằng cách chủ động khắc phục những trở ngại này một cách toàn diện trong suốt chu trình dự án, Việt Nam có thể phát huy tối đa tiềm năng của các sáng kiến đầu tư công, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững.