Mở rộng đối tượng tham gia, cải cách thủ tục bảo hiểm xã hội

Nhiều ý kiến tập trung vào việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số; đồng thời đề nghị quy định rõ trách nhiệm, thời hạn giải quyết chế độ, đẩy mạnh chuyển đổi số và bảo đảm quyền lợi của người thụ hưởng.

* Làm rõ đối tượng và trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) đồng tình với chủ trương từng bước mở rộng diện bao phủ, hướng tới bảo hiểm xã hội toàn dân. Theo đại biểu, lực lượng lao động trên nền tảng số như tài xế công nghệ, người giao hàng đang tăng nhanh nhưng vẫn còn khoảng trống về an sinh xã hội. Khi ốm đau, tai nạn hoặc về già, những người này có thể không có chỗ dựa, do đó cần được xem xét mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo hiện mới quy định theo hướng giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm lao động này và các đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên, trong khi phạm vi đối tượng chưa được xác định cụ thể.

Đại biểu cho rằng, dự thảo chưa xác định rõ đối tượng tham gia, trong khi chính sách còn chờ Nghị quyết của Trung ương dự kiến ban hành đầu năm 2027; các quy định về căn cứ đóng, mức đóng và trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng chưa rõ ràng; việc bổ sung nghĩa vụ đóng bắt buộc có thể tạo thêm gánh nặng cho người lao động thu nhập bấp bênh. Theo đại biểu, quy định này cũng tiềm ẩn nguy cơ thiếu tính khả thi, phát sinh vướng mắc và tranh chấp pháp lý.

Từ những vấn đề trên, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị nếu giữ quy định này, dự thảo cần bổ sung các tiêu chí khung về đối tượng, căn cứ xác định thu nhập làm căn cứ đóng, trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng và yêu cầu lấy ý kiến đối tượng chịu tác động trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.

Theo đại biểu, thời điểm áp dụng không nên sớm hơn năm 2028 như dự kiến nêu trong Báo cáo thẩm tra, để có thời gian hoàn thiện pháp luật về lao động, việc làm và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các nền tảng số. Trường hợp chưa đủ điều kiện quy định rõ, đại biểu đề nghị chưa sửa đổi khoản 6 Điều 2 trong lần này mà xem xét khi sửa đổi toàn diện Luật; đồng thời, tiếp tục duy trì và nâng mức hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nhóm lao động này trong thời gian chuyển tiếp.

Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Bùi Thị Quỳnh Thơ (Đoàn Hà Tĩnh) cho rằng việc bổ sung quy định để xem xét mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số và các đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định là cơ bản phù hợp với định hướng mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, đáp ứng yêu cầu quản lý các hình thức việc làm mới.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ khái niệm người làm việc không có quan hệ lao động, phạm vi đối tượng và tiêu chí xác định tính ổn định của công việc, thu nhập. Cơ quan soạn thảo cũng cần làm rõ việc đánh giá tác động chính sách và lấy ý kiến các nhóm chịu tác động, thay vì chỉ dừng ở đề xuất của cơ quan xây dựng luật.

Theo đại biểu Bùi Thị Quỳnh Thơ, việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể làm tăng nghĩa vụ tài chính, ảnh hưởng đến thu nhập thực nhận của người lao động, nhất là nhóm có thu nhập thấp hoặc không ổn định. Do đó, cần xác định rõ căn cứ đóng, chủ thể chịu trách nhiệm đóng, phương thức đóng và lộ trình thực hiện; đặc biệt là cơ chế phân chia trách nhiệm giữa người lao động với tổ chức, doanh nghiệp vận hành nền tảng số.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ) cũng cho rằng nhóm lao động không có quan hệ lao động và lao động trên nền tảng số ngày càng phát triển, nhưng cơ chế xác định chủ thể có trách nhiệm đóng, căn cứ tính đóng và phương thức thu hiện chưa rõ hoặc chưa đồng bộ trong hệ thống pháp luật về lao động, việc làm và bảo hiểm xã hội.

Theo đại biểu, nếu phạm vi đối tượng quá rộng mà chưa xác định rõ tiêu chí nhận diện, thời điểm áp dụng và trách nhiệm của nền tảng số, người lao động, việc tổ chức thu, đóng trên thực tế sẽ gặp khó khăn và có thể phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau.

Đại biểu đề nghị quy định rõ nguyên tắc, phạm vi và đối tượng được xem xét tham gia; đồng thời bổ sung quy định chuyển tiếp hoặc giao Chính phủ xây dựng lộ trình áp dụng sau khi xác định được các tiêu chí về tính thường xuyên của công việc, mức độ phụ thuộc vào nền tảng, cách xác định thu nhập làm căn cứ đóng, chủ thể có trách nhiệm đóng và cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội với cơ quan thuế và các nền tảng số.

* Quy định rõ thời hạn giải quyết, đẩy mạnh chuyển đổi số

Bên cạnh việc mở rộng đối tượng tham gia, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đánh giá cao các nội dung cải cách thủ tục hành chính trong dự thảo Luật, như cấp sổ bảo hiểm xã hội điện tử, chỉ cấp bản giấy khi người tham gia yêu cầu; linh hoạt hình thức chi trả lương hưu, trợ cấp qua tài khoản của người thụ hưởng; bỏ yêu cầu chứng thực văn bản ủy quyền nhằm giảm chi phí cho người hưởng.

Đại biểu đặc biệt đánh giá việc dự thảo bổ sung trách nhiệm bồi thường khi người sử dụng lao động nộp hồ sơ quá hạn hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết chậm, gây thiệt hại cho người thụ hưởng là điểm tiến bộ, đáp ứng phản ánh của người dân và cử tri.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cần phân định rõ những nội dung phải quy định trong luật và những nội dung có thể giao Chính phủ quy định chi tiết. Theo đó, các nội dung thuần túy về thành phần hồ sơ, trình tự thực hiện có thể giao Chính phủ quy định; còn những vấn đề xác lập quyền, nghĩa vụ, thời hạn giải quyết, thời điểm phát sinh quyền hưởng và trách nhiệm bồi thường cần được quy định ngay trong luật.

Thời hạn giải quyết chế độ chính là lời cam kết của Nhà nước trước nhân dân”, đại biểu nhấn mạnh, đồng thời cho rằng không nên để thời hạn này có thể thay đổi tùy nghi bằng văn bản dưới luật.

Về cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị tiếp tục đẩy mạnh giao dịch điện tử, chi trả không dùng tiền mặt, đồng thời bảo đảm các phương thức thực hiện phù hợp với người cao tuổi, người khuyết tật và người dân ở vùng sâu, vùng xa, hải đảo chưa có điều kiện sử dụng ứng dụng số.

Theo đại biểu, cải cách thủ tục và ứng dụng công nghệ cần hướng tới giảm chi phí, tạo thuận lợi cho người tham gia và thụ hưởng bảo hiểm xã hội, nhưng không làm phát sinh rào cản đối với những người gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ.