Nghị quyết 57-NQ/TW: Hải quan chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu

Từ tự động hóa thủ tục, thanh toán điện tử, kết nối dữ liệu đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số đang được ngành hải quan triển khai theo hướng thay đổi phương thức quản lý, giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đây cũng là hướng cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Từ khi triển khai thủ tục hải quan điện tử và thông quan tự động năm 2014, đến nay 100% thủ tục hải quan cơ bản đã được tự động hóa, với 99,65% doanh nghiệp tham gia. Thời gian thông quan đối với luồng hàng xanh chỉ còn từ 1-3 giây.Ngành hải quan đã triển khai nộp thuế điện tử với 53 ngân hàng phối hợp thu, trong đó 51 ngân hàng tham gia chương trình nộp thuế điện tử 24/7 và 8 ngân hàng tham gia chương trình nộp thuế điện tử doanh nghiệp nhờ thu. Số thu qua các hình thức điện tử chiếm khoảng 98% tổng số thu của cơ quan Hải quan.

Trong kết nối dữ liệu, Cơ chế một cửa quốc gia hiện có 250 thủ tục hành chính của 13 Bộ, ngành được triển khai chính thức. Việt Nam đã trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử (e-C/O) mẫu D với 9 nước ASEAN. Ngành Hải quan đồng thời duy trì vận hành Hệ thống VNACCS/VCIS, triển khai Hệ thống quản lý hải quan tự động tại cảng, sân bay, kho bãi (VASSCM) và cung cấp 192 thủ tục hành chính trực tuyến, trong đó 111 thủ tục được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

Đáng chú ý, việc thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ tư vấn chính sách, xác định mã HS và tra cứu chính sách kiểm tra chuyên ngành đã xử lý 53.601 câu hỏi từ 14.441 lượt hội thoại trong 3 tháng, tỷ lệ phản hồi thành công đạt 99,78%, thời gian phản hồi khoảng 3-4 giây.

Những kết quả trên góp phần rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục. Thời gian trung bình thông quan hàng xuất khẩu giảm từ 4 giờ 14 phút xuống còn 2 giờ 11 phút; hàng nhập khẩu giảm từ 40 giờ 49 phút xuống còn 35 giờ 57 phút.

Trên nền tảng này, Cục Hải quan đang xây dựng Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số theo hướng tổng thể, ứng dụng điện toán đám mây, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và trí tuệ nhân tạo. Hệ thống dự kiến triển khai tới tất cả các đơn vị Hải quan trên toàn quốc, đưa vào vận hành chính thức từ tháng 12/2028.

Hệ thống được thiết kế để quản lý xuyên suốt hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hàng hóa, người và phương tiện vận tải từ khâu đầu đến khâu cuối, hướng tới thực hiện thủ tục hải quan phi giấy tờ. Hệ thống được xây dựng theo nguyên tắc mở, sẵn sàng kết nối với Cổng thông tin một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN và hệ thống hải quan các nước.

Song song đó, dự án mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3 đang được triển khai, tạo nền tảng kết nối các cơ quan nhà nước với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong thực hiện thủ tục liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu, quá cảnh và người, phương tiện xuất nhập cảnh.

Trong thực hiện Đề án 06, Cục Hải quan triển khai hệ thống tiếp nhận thủ tục hành chính, hệ thống đăng ký và quản lý người sử dụng, kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và VNeID.

Việc số hóa cũng được thực hiện đối với chứng từ. Hệ thống số hóa chứng từ cho phép người khai hải quan khai, nộp hồ sơ dưới dạng chỉ tiêu thông tin, có hỗ trợ của công cụ AI chuyển đổi thông tin. Hệ thống đã tiếp nhận, xử lý 44 loại chứng từ điện tử và có chức năng đối chiếu tự động giữa thông tin tờ khai với chứng từ điện tử.

Trong nội bộ, 100% văn bản đi, đến và hồ sơ công việc của Cục Hải quan, trừ hồ sơ thuộc phạm vi bí mật nhà nước, được xử lý thông qua Hệ thống quản lý văn bản điều hành tập trung CCES.

Chuyển đổi số cũng đang gắn với đổi mới cách thức tổ chức thực hiện thủ tục. Từ ngày 1/6/2026, Cục Hải quan triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III.

Theo mô hình này, việc tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ được thực hiện tập trung tại một đầu mối thay vì tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu, ngoài cửa khẩu. Thủ tục được thực hiện theo nguyên tắc xuôi chiều, phi giấy tờ, không có sự tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan; đồng thời chuyển mạnh từ kiểm tra trong thông quan sang kiểm tra sau thông quan.

Sau hơn 2 tháng triển khai, thời gian thông quan một lô hàng giảm 12% so với tháng 5/2026 và giảm 14% so với thời gian thông quan bình quân quý I/2026.

Dữ liệu khai báo được điện tử hóa và quản lý tập trung, tạo điều kiện ứng dụng công nghệ trong đối chiếu thông tin, phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro. Cục Hải quan sẽ tổng kết, đánh giá mô hình để hoàn thiện quy trình, cơ sở pháp lý, công nghệ, dữ liệu và nhân lực, làm cơ sở báo cáo Bộ Tài chính xem xét lộ trình từng bước nhân rộng.

Tại các cửa khẩu, chuyển đổi số được đặt trong định hướng xây dựng cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh. Cục Hải quan đã hoàn thiện dự thảo Thông tư quy định về kiểm tra, giám sát, quản lý hải quan đối với hàng hóa, phương tiện vận tải tại khu vực cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc.

Sau khi Hiệp định hợp tác, hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong lĩnh vực hải quan Việt Nam - Trung Quốc được ký ngày 15/4/2026, hai bên đã thống nhất giai đoạn đầu thực hiện trao đổi dữ liệu thông tin tờ khai hải quan qua các doanh nghiệp logistics, làm cơ sở tiến tới kết nối chính thức qua Cổng thông tin một cửa quốc gia của hai nước.

Đối với doanh nghiệp được áp dụng chế độ ưu tiên, hệ thống Hải quan số đang xây dựng sẽ số hóa gần như toàn bộ quy trình công nhận, gia hạn, tạm đình chỉ, đình chỉ áp dụng chế độ doanh nghiệp ưu tiên.

Hồ sơ, tài liệu doanh nghiệp cung cấp và kết quả phản hồi được thực hiện trên hệ thống. Hệ thống có khả năng tự động thẩm định những dữ liệu có thể lượng hóa như kim ngạch xuất nhập khẩu, mức độ chấp hành pháp luật thuế và pháp luật hải quan; đồng thời cảnh báo các vi phạm có thể ảnh hưởng đến việc hưởng chế độ ưu tiên.

Đại diện Cục Hải quan cho biết, trong thời gian tới, Cục Hải quan xác định tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho hải quan số; tập trung nguồn lực đưa Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số vào vận hành theo lộ trình; hoàn thành mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3; nghiên cứu mở rộng ứng dụng Chatbot AI và các công cụ trí tuệ nhân tạo trong tư vấn chính sách, hỗ trợ doanh nghiệp.

Ngành Hải quan cũng sẽ đánh giá kết quả mô hình thông quan tập trung để từng bước hoàn thiện và nhân rộng; phối hợp với các địa phương thúc đẩy cửa khẩu thông minh và chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới; tiếp tục hoàn thiện tiêu chí quản lý rủi ro, giảm kiểm tra đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt, rủi ro thấp.

Cùng với công nghệ, ngành Hải quan chú trọng phát triển nguồn nhân lực có tư duy dữ liệu, kỹ năng phân tích và khai thác công nghệ mới; đồng thời tăng cường quản trị, bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu, nhất là trong chia sẻ thông tin xuyên biên giới.

Từ số hóa thủ tục, chứng từ đến xây dựng hệ thống Hải quan số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và quản lý rủi ro, chuyển đổi số đang được ngành Hải quan triển khai theo hướng đưa dữ liệu và công nghệ vào sâu hơn trong hoạt động quản lý, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, phù hợp với yêu cầu của Nghị quyết 57-NQ/TW.