Cam Vinh từ đặc sản tươi đến công nghệ chế biến sâu

Dù gặp khó khăn, thách thức của thời tiết biến động, các vùng trồng cam trọng điểm tại Nghệ An như Yên Thành, Thanh Chương, Con Cuông, Anh Sơn (cũ) đang bước vào đợt thu hoạch cao điểm phục vụ Tết Bính Ngọ 2026. Không còn dừng lại ở việc bán quả tươi, mùa Tết năm nay đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ khi các nhà vườn và Hợp tác xã đẩy mạnh công nghệ chế biến sâu, đạt chuẩn OCOP, biến trái cam Vinh thành những món quà xuân tinh tế, nâng tầm giá trị và vươn xa trên bản đồ nông sản.

Giữ thương hiệu “Cam Vinh”

Bắt đầu triển khai 3 ha cam VietGAP từ năm 2022, năm nay gia đình anh Nguyễn Chí Giang, thành viên Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Thanh Đức, xã Hạnh Lâm đã bắt đầu thu hái những quả ngọt đầu tiên. Kiên trì theo đuổi phương thức sản xuất sạch, anh Giang chấp nhận mức chi phí đầu tư cho phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hữu cơ cao gấp 3 lần so với phương pháp hóa học.

Thay vì lạm dụng hóa chất tiện lợi, anh Giang ủ phân hữu cơ vi sinh, ngâm đậu tương và sử dụng các chế phẩm sinh học để chăm sóc cây cam. “Trồng cam VietGAP không chỉ để bán được giá cao hơn, mà còn là bảo vệ sức khỏe gia đình và giữ thương hiệu Cam Vinh. Đất sạch thì cây mới bền, bộ rễ khỏe, lá xanh và nếu chăm sóc đúng quy trình sinh học, tuổi thọ cây cam có thể kéo dài hơn, cho chất lượng trái ổn định qua từng năm, thời gian cho quả có thể kéo dài gần 10 năm mới bắt đầu suy giảm, thay vì chỉ 4-5 vụ như trước”, anh Nguyễn Chí Giang cho hay. Đặc biệt, nhờ chăm sóc đúng quy trình, anh đã giảm tần suất phun thuốc xuống chỉ còn 4-5 lần/năm, trong khi canh tác thông thường có thể phải phun hàng tháng nếu gặp năm nhiều sâu bệnh, bất lợi. 

“Năm nay do thời tiết bất lợi mưa nhiều nên ảnh hưởng đến năng suất quả. Dự kiến vườn cam của gia đình thu hoạch trên 30 tấn quả, trong đó để dành 5-7 tấn cam để bán phục vụ khách dịp Tết Nguyên đán. Cam có hình thức đẹp, chất lượng thơm ngon rất phù hợp dùng để biếu tặng. Thời điểm này gia đình cũng đã nhận kín đơn hàng vào dịp Tết”, anh Giang cho hay.  

Tại đồi cam Xã Đoài lòng vàng của gia đình chị Vũ Thị Hằng, xã Vân Tụ đang trong cao điểm mùa thu hoạch. Đã bước sang năm thứ 8, nhưng hàng trăm gốc cam vẫn xum xuê, cành lá xanh mướt đang trĩu nặng những chùm quả tròn đều, căng mọng. Năng suất bình quân đạt 40 tấn/ha, giá bán nhập sỉ tại vườn 45.000 đồng/kg, vườn cam mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình. “Dù sản xuất theo hướng VietGAP đòi hỏi chi phí cao trong khi giá bán hiện tại hầu như không chênh lệch, tuy nhiên để đảm bảo an toàn thực phẩm và chất lượng của cam Vinh, gia đình đã cơ bản chuyển sang dùng thuốc bảo vệ thực vật hữu cơ, chỉ sử dụng một lượng nhỏ phân hóa học vào dịp cuối năm sau khi đã thu hoạch xong để phục hồi cây”, chị Hằng khẳng định.

Những năm gần đây, trước thực trạng nhiều vườn cam buộc phải phá bỏ do dịch bệnh, thoái hoá, thay vì chạy theo việc khôi phục và mở rộng diện tích một cách ồ ạt, ngành nông nghiệp và các địa phương Nghệ An đã chuyển hướng tập trung vào chất lượng và tính bền vững.

“Tại xã Hạnh Lâm, hiện chỉ có 6 hộ trồng cam hữu cơ với diện tích 26/145 ha của xã. Thay vì phụ thuộc vào hóa chất, các chủ vườn và Hợp tác xã trên địa bàn đã ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm, dùng chế phẩm sinh học và phân bón hữu cơ để nuôi dưỡng cây bền vững vì mục tiêu sản xuất cam sạch, giữ vững chất lượng và thương hiệu Cam Vinh”, bà Phan Thị Nhung - chuyên viên phòng Kinh tế xã Hạnh Lâm cho hay.

Hướng tới công nghệ chế biến sâu

Nghệ An là một trong những địa phương có diện tích trồng cam lớn của cả nước với các vùng chỉ dẫn địa lý nổi tiếng ở các xã Hạnh Lâm, Nghĩa Mai, Quang Đồng… Theo số liệu thống kê mới nhất, tổng diện tích cam toàn tỉnh Nghệ An hiện còn trên 1.800 ha, năng suất bình quân dao động trên dưới 25 tấn/ha.

Trên địa bàn tỉnh, một số doanh nghiệp, hợp tác xã, vùng trồng cam đang thắt chặt quy trình kiểm soát, để mỗi trái cam đều có mã truy xuất nguồn gốc, có chứng nhận VietGAP/Hữu cơ, tạo được niềm tin với người tiêu dùng và nâng cao giá trị nông sản. Diện tích cam được cấp chứng nhận sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và hữu cơ đang ngày càng được mở rộng, trở thành  "mũi nhọn" để nâng tầm giá trị thương hiệu.

Ông Trịnh Xuân Giáo, người đi tiên phong với thương hiệu "Cam Thiên Sơn", không chỉ nâng tầm cam Xã Đoài qua việc đạt chuẩn GlobalGAP mà còn đưa sản phẩm này phục vụ trên các chuyến bay của Vietnam Airlines và xuất khẩu, hướng tới thị trường cao cấp hơn. Không chỉ ở xã Đồng Thành, hiện ông Giáo đã mở rộng trang trại cam tại các xã Môn Sơn, Nghi Lộc với diện tích lên tới 100 ha.

“Năm nay mưa nhiều nên các nhà vườn gặp khó khăn trong quá trình chăm sóc. Tuy nhiên áp dụng quy trình GlobalGAP, giúp cam Xã Đoài của trang trại cam Thiên Sơn đạt tiêu chuẩn quốc tế, đảm bảo an toàn và chất lượng, tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng. Năm nay, chúng tôi có thêm sản phẩm quýt Úc phục vụ trên các chuyến bay của Vietnam Airlines. Chúng tôi cũng đang hướng tới xuất khẩu, nghiên cứu các sản phẩm chế biến sâu (như nước ép, mứt, tinh dầu) từ cam Xã Đoài và quýt Úc”, ông Trịnh Xuân Giáo cho biết.

Không chỉ bán quả tươi, nhiều nhà vườn và Hợp tác xã ở Con Cuông, Yên Khê, Anh Sơn, Nhân Hòa… đang tạo ra các sản phẩm tinh chế mang đậm nét văn hóa địa phương, nâng tầm cam sinh thái thành "Quà tặng dược liệu". Dịp Tết 2026, sản phẩm OCOP Rượu cam Con Cuông, cam sấy dẻo, mứt cam và Tinh dầu vỏ cam  đang trở thành mặt hàng chủ lực. Việc tận dụng toàn bộ từ ruột đến vỏ giúp giá trị kinh tế trên mỗi gốc cam tăng gấp 1,5 - 2 lần. Các sản phẩm này không chỉ phục vụ khách mua lẻ mà còn đi vào hệ thống giỏ quà Tết cao cấp tại các siêu thị lớn.

Bên cạnh đó, bằng cách chiết xuất tinh dầu từ những quả cam có hình thức không đạt chuẩn quà biếu, nhà vườn đã biến "phế phẩm" thành dược liệu quý, phục vụ nhu cầu xông phòng, thư giãn và chăm sóc sức khỏe trong dịp Tết.

Tại các vùng trồng cam V2, Xã Đoài lòng vàng, nông dân xã Nhân Hòa, Thanh Đức đã ứng dụng công nghệ để giải quyết bài toán vận chuyển xa và bảo quản lâu ngày. Nhờ công nghệ sấy lạnh giữ nguyên màu sắc và hàm lượng vitamin, sản phẩm đạt chứng nhận OCOP này rất được lòng khách hàng trong và ngoài nước. Đây là giải pháp hoàn hảo để hương vị cam Vinh hiện diện trong những giỏ quà Tết đi khắp thế giới mà không lo hỏng hóc do thời tiết.

“Thời điểm này nhà vườn đã nhận kín đơn hàng Tết với giá sỉ tại vườn 50 - 60.000 đồng/kg và giá bán lẻ lên tới 70 - 75.000 đồng/kg. Để phù hợp với tiêu chuẩn quà tặng cao cấp, các hộp đựng được làm từ gỗ tre ép hoặc giấy mỹ thuật tái chế thân thiện với môi trường. Thiết kế mẫu mã hộp quà tặng không chỉ bền, chắc mà vẫn phải đẹp, bắt mắt. Điều này giúp nâng giá trị một bộ quà tặng lên mức 800.000 – 1.500.000 đồng, thay vì chỉ bán theo cân nặng thông thường”, chị Lê Thị Hương – chủ vườn cam Vinh Hưng Hóa, Hợp xã cam chè Bãi Phủ, xã Nhân Hòa cho biết.

Không chỉ dừng lại ở việc bán quả, từ những vườn cam hữu cơ, nhiều nhà vườn, Hợp tác xã đã cải tạo vườn tược, cảnh quan, trồng thêm hoa và cây cảnh làm mô hình du lịch canh nông, mời gọi du khách đến vườn để trải nghiệm, chứng kiến quy trình chăm sóc, tận tay hái quả, từ đó khẳng định giá trị thực của Cam Vinh.

Bà Võ Thị Nhung – Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường cho biết: “Hành trình giữ gìn thương hiệu Cam Vinh đang chuyển mình mạnh mẽ từ lượng sang chất. Mặc dù vẫn còn nhiều khó khăn về dịch bệnh, về sự cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường, nhưng với cách làm của các nhà vườn và Hợp tác xã trên địa bàn như áp dụng công nghệ, chế biến sâu chính là "chìa khóa" để thương hiệu Cam Vinh phát triển bền vững”.

Tết Bính Ngọ 2026 không chỉ có sắc vàng rực rỡ của cam tươi trên bàn thờ gia tiên, mà còn có sự hiện diện của những sản phẩm tinh hoa: từ túi cam sấy dẻo sang trọng đến chén rượu cam nồng nàn. Đây là minh chứng rõ nét cho tư duy nhạy bén và khát vọng của người nông dân xứ Nghệ trong việc làm chủ công nghệ, nâng tầm nông sản quê hương.