Cần cơ chế đặc thù xử lý hơn 10.000 cơ sở nhà, đất dôi dư

Bộ Tài chính đang trình dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về cơ chế, chính sách đặc thù để đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư do sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính.

Theo đó, Nghị quyết hướng tới việc tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, chính sách, rút ngắn thời gian xử lý, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng quỹ nhà, đất dôi dư hình thành từ việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã cũng như triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Báo cáo của các địa phương cho thấy đến hết tháng 1/2026, gần 26.000 cơ sở nhà, đất đã hoàn thành bước 1, xác định rõ chủ thể quản lý, sử dụng và khai thác. Tuy nhiên, vẫn còn hơn 10.000 cơ sở thuộc diện phải tiếp tục xử lý ở bước 2, giai đoạn then chốt quyết định hiệu quả khai thác tài sản. Thực tế, khi các địa phương bước vào giai đoạn tăng tốc để xử lý bước 2, thì gặp một số khó khăn như các cơ sở nhà, đất dôi dư là trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp của cơ quan, tổ chức, đơn vị nên thiết kế, công năng sử dụng không còn phù hợp để đưa vào khai thác khi giao cho tổ chức có chức năng quản lý, kinh doanh nhà địa phương. Đồng thời cần có cơ chế, chính sách đặc thù về trình tự, thủ tục giao, đơn giá cho thuê nhà, thời hạn niêm yết giá để đẩy nhanh tiến độ đưa các cơ sở nhà, đất này vào khai thác, không để hư hỏng, xuống cấp, lãng phí.

Bên cạnh đó, nhiều trường hợp nhà, đất không có hoặc mất giấy tờ pháp lý về nhà, đất, một số trường hợp đã bố trí làm nhà ở hoặc bị lấn chiếm, việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý về nhà, đất theo quy định cần có thời gian; đồng thời, việc tổ chức cưỡng chế di dời các hộ dân, trả lại mặt bằng sạch trước khi xử lý gặp nhiều khó khăn do các cơ quan, đơn vị có nhà, đất không có thẩm quyền, chức năng, bộ máy.

Ngoài ra, một số nhà, đất dôi dư chưa đưa ngay vào để sử dụng mục đích công trình công cộng như: thư viện, công viên, thiết chế văn hóa, thể thao... do phải thực hiện các thủ tục chuyển đổi công năng, thanh lý tài sản trên đất, điều chỉnh quy hoạch...

Bộ Tài chính cho biết, từ những bất cập trên cùng bối cảnh yêu cầu khẩn trương xử lý tài sản công dôi dư được đặt ra, việc ban hành một cơ chế đặc thù, mang tính đột phá là cần thiết để tháo gỡ các thực tiễn phát sinh.

Trong xử lý nhà, đất dôi dư trong một số trường hợp đặc biệt, theo dự thảo Nghị quyết, đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư do sắp xếp tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính, trên cơ sở đề xuất của cơ quan, tổ chức, đơn vị đang quản lý, cơ quan, người có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định chuyển giao về địa phương để quản lý, xử lý theo quy định của pháp luật về tài sản công.

Đáng chú ý, việc chuyển giao được thực hiện theo nguyên trạng, bao gồm cả các trường hợp không có hoặc bị mất hồ sơ pháp lý về nhà, đất; nhà, đất đã bố trí làm nhà ở hoặc bị lấn chiếm. Đồng thời, không phải thực hiện thủ tục lấy ý kiến Chủ tịch UBND cấp tỉnh như quy định thông thường.

Cơ quan, tổ chức, đơn vị có tài sản chịu trách nhiệm về tình trạng hồ sơ, hiện trạng nhà, đất khi chuyển giao và tiếp tục phối hợp với cơ quan chức năng địa phương để xử lý các vấn đề phát sinh sau khi bàn giao.

Đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư được chuyển đổi công năng sang mục đích công cộng như vườn hoa, sân chơi hoặc các công trình phục vụ cộng đồng nhưng công trình hiện hữu không còn phù hợp, dự thảo cho phép cơ quan có thẩm quyền quyết định phá dỡ, hủy bỏ nhà, công trình gắn liền với đất để thực hiện phương án sử dụng mới. Việc phá dỡ được thực hiện kể cả trong trường hợp tài sản vẫn còn khả năng sử dụng hoặc chưa hết thời gian khấu hao, hao mòn theo quy định. Quy định này nhằm tạo điều kiện đẩy nhanh việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tránh kéo dài do vướng mắc về giá trị tài sản còn lại.

Đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư được điều chuyển, chuyển giao hoặc chuyển đổi công năng để làm trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, công trình công cộng, quốc phòng, an ninh, việc cập nhật, điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng và các quy hoạch chuyên ngành liên quan sẽ được thực hiện sau khi đã có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Quy định này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nút thắt về quy hoạch, vốn là một trong những nguyên nhân khiến quá trình xử lý nhà, đất dôi dư kéo dài trong thời gian qua.

Đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư đã được chuyển giao về địa phương và được xử lý theo hình thức giao đất, cho thuê đất, dự thảo Nghị quyết quy định người được giao đất, cho thuê đất phải hoàn trả cho Nhà nước giá trị còn lại của nhà, tài sản gắn liền với đất tại thời điểm giao đất, cho thuê đất.

Quy định này áp dụng cả trong trường hợp tài sản đã bị phá dỡ trước khi giao đất, cho thuê đất hoặc trường hợp tài sản được bán cho chính người được giao, thuê đất. Trường hợp tài sản chưa được theo dõi trên sổ kế toán, việc xác định giá trị còn lại sẽ thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Tài chính về quản lý và khấu hao tài sản cố định.

Dự thảo Nghị quyết cũng đề cập đến trường hợp nhà, tài sản gắn liền với đất được đầu tư xây dựng trên đất của tổ chức, cá nhân khác nhưng đơn vị đang quản lý không còn nhu cầu sử dụng.

Trong trường hợp chủ sử dụng đất có nhu cầu tiếp nhận lại tài sản, cơ quan quản lý sẽ ban hành quyết định bàn giao và tổ chức thực hiện bàn giao. Tổ chức, cá nhân nhận tài sản có trách nhiệm hoàn trả giá trị còn lại theo sổ kế toán, trừ trường hợp là cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, lực lượng vũ trang, cơ quan Đảng, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội thì không phải hoàn trả.

Nếu tổ chức, cá nhân có đất không có nhu cầu tiếp nhận tài sản, cơ quan quản lý được thực hiện thanh lý tài sản theo hình thức phá dỡ, hủy bỏ và bàn giao lại mặt bằng. Việc thanh lý, xử lý vật tư, vật liệu thu hồi được thực hiện theo quy định.

Dự kiến, Nghị quyết sẽ được trình Chính phủ ban hành trong Quý II/2026, với thời hạn áp dụng các cơ chế đặc thù là 5 năm.