Chống gian lận hóa đơn điện tử bằng công nghệ dữ liệu lớn

Tuy nhiên, sự gia tăng các hành vi mua bán hóa đơn, gian lận thuế trên môi trường số đang đặt ra thách thức lớn, đòi hỏi cơ quan thuế phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn (Big Data) để kiểm soát rủi ro và chống thất thu ngân sách.

Theo số liệu của cơ quan thuế, hiện 100% doanh nghiệp, tổ chức, hộ và cá nhân kinh doanh thuộc diện áp dụng đã sử dụng hóa đơn điện tử. Lũy kế từ khi triển khai đến nay, hệ thống đã tiếp nhận và xử lý khoảng 23,3 tỷ hóa đơn điện tử. Riêng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đã có 463.855 cơ sở kinh doanh đăng ký sử dụng, tăng 474% so với cùng kỳ.

Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Thế Bình, Kế toán trưởng Công ty cổ phần Đường Quảng Ngãi cho rằng, việc triển khai hóa đơn điện tử là một trong những thành công nổi bật của ngành thuế trong tiến trình chuyển đổi số. Không chỉ thay đổi phương thức kê khai, hóa đơn điện tử còn giúp doanh nghiệp tối ưu công tác kế toán, quản trị dữ liệu và vận hành hệ thống, đồng thời hỗ trợ cơ quan thuế nâng cao hiệu quả quản lý.

Nhưng, chính khối lượng dữ liệu khổng lồ được tạo ra cũng đặt ra thách thức lớn trong công tác kiểm soát gian lận. Nếu như trước đây hành vi vi phạm chủ yếu diễn ra dưới hình thức hóa đơn giấy thì hiện nay, môi trường điện tử giúp việc phát hành và luân chuyển hóa đơn diễn ra gần như tức thời. Chỉ trong thời gian ngắn, các đối tượng có thể thực hiện hàng nghìn giao dịch, khiến các phương pháp kiểm tra truyền thống trở nên quá tải.

Thực tế thời gian qua, cơ quan công an và ngành thuế đã liên tiếp phát hiện nhiều đường dây mua bán hóa đơn giá trị gia tăng với quy mô đặc biệt lớn. Điển hình, vụ án được Công an TP. Hồ Chí Minh mở rộng điều tra trong tháng 3/2025 cho thấy mức độ tinh vi của loại tội phạm này. Nhóm đối tượng do Hoàng Đặng Ngọc Mỹ Trang cầm đầu đã thành lập 41 công ty “ma”, bán trái phép 35.273 hóa đơn giá trị gia tăng cho 6.476 doanh nghiệp tại 52 tỉnh, thành phố trên cả nước. Tổng giá trị hàng hóa, dịch vụ ghi trên các hóa đơn lên tới 4.424 tỷ đồng, thu lợi bất chính hơn 60 tỷ đồng.

Ngoài việc thành lập doanh nghiệp “ma”, các đối tượng còn tạo lập những “hệ sinh thái doanh nghiệp” để mua bán hóa đơn lòng vòng nhằm hợp thức hóa nguồn gốc hàng hóa, nâng khống chi phí đầu vào hoặc chiếm đoạt tiền hoàn thuế giá trị gia tăng. Trên hồ sơ giấy tờ, các giao dịch được thể hiện hợp pháp nhưng thực tế không phát sinh hoạt động kinh doanh tương ứng.

Theo Cục Thuế, việc triển khai hóa đơn điện tử đã tạo ra nguồn dữ liệu khổng lồ phục vụ quản lý thuế theo phương thức hiện đại. Song số lượng giao dịch phát sinh mỗi ngày rất lớn, trong khi thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi, đòi hỏi cơ quan quản lý phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn để nhận diện rủi ro từ sớm.

Bà Nguyễn Thu Trà, Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế (Cục Thuế) cho biết, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang thúc đẩy ngành thuế chuyển đổi mạnh mẽ từ phương thức quản lý truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu lớn.

Theo đó, thay vì chủ yếu dựa vào thanh tra, kiểm tra theo kế hoạch, ngành thuế đang từng bước chuyển sang mô hình quản lý rủi ro dựa trên phân tích dữ liệu.

Các chuyên gia công nghệ cho rằng lợi thế lớn nhất của Big Data là khả năng thu thập, lưu trữ và xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ từ nhiều nguồn khác nhau. Không chỉ dừng lại ở dữ liệu hóa đơn, hệ thống còn có thể kết nối với dữ liệu đăng ký doanh nghiệp, ngân hàng, hải quan, bảo hiểm xã hội, thông tin người đại diện pháp luật và lịch sử tuân thủ thuế.

Từ đó, cơ quan quản lý có thể xây dựng hồ sơ của doanh nghiệp và nhận diện những dấu hiệu bất thường. Chẳng hạn, một doanh nghiệp mới thành lập nhưng phát sinh doanh thu tăng đột biến hoặc liên tục xuất hóa đơn cho các mặt hàng không phù hợp với ngành nghề đăng ký sẽ được đưa vào diện cảnh báo.

Một ứng dụng khác được đánh giá đặc biệt hiệu quả là phân tích mạng lưới liên kết doanh nghiệp. Thay vì xem xét từng doanh nghiệp riêng lẻ, Big Data cho phép xây dựng sơ đồ quan hệ giữa hàng nghìn doanh nghiệp thông qua giao dịch hóa đơn và dòng tiền. Qua đó, cơ quan thuế có thể phát hiện những nhóm doanh nghiệp thường xuyên mua bán hóa đơn qua lại, có chung địa chỉ, người đại diện hoặc mối liên hệ bất thường về tài chính.

Theo các chuyên gia, đây là công cụ hữu hiệu để bóc gỡ những đường dây mua bán hóa đơn có tổ chức, vốn được che giấu qua nhiều tầng giao dịch và rất khó phát hiện bằng phương pháp thanh tra thông thường.

Việc ứng dụng Big Data cũng giúp ngành thuế chuyển từ phương thức “hậu kiểm” sang “tiền kiểm” và giám sát chủ động. Nếu trước đây nhiều vụ gian lận chỉ được phát hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm thì nay các giao dịch đáng ngờ có thể được nhận diện gần như ngay khi hóa đơn được phát hành. Điều này giúp giảm đáng kể nguy cơ thất thu ngân sách, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quản lý nhà nước. Thay vì kiểm tra diện rộng, cơ quan thuế có thể tập trung vào các nhóm đối tượng có nguy cơ vi phạm cao, qua đó giảm phiền hà cho doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Dù vậy, việc ứng dụng Big Data trong quản lý thuế vẫn còn nhiều thách thức. Dữ liệu hiện vẫn phân tán giữa nhiều bộ, ngành và chưa được chuẩn hóa đồng bộ. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan cần tiếp tục được hoàn thiện. Bên cạnh đó là yêu cầu đầu tư hạ tầng công nghệ, bảo đảm an toàn dữ liệu và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo Cục trưởng Cục Thuế Mai Xuân Thành, thời gian qua ngành thuế đã đạt được những bước tiến quan trọng trong quá trình số hóa quản lý thuế thông qua việc triển khai thành công hóa đơn điện tử và và các nền tảng điện tử phục vụ người nộp thuế. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở những kết quả hiện có, ngành thuế sẽ đối mặt với nguy cơ tụt hậu trước tốc độ thay đổi nhanh chóng của mô hình quản trị thuế toàn cầu. Theo đó, phải nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng khoảng cách, coi chuyển đổi số không chỉ là nhiệm vụ công nghệ mà là quá trình tái thiết toàn diện phương thức quản trị thuế.