Cổ phiếu vốn Nhà nước trước bước ngoặt cơ cấu sở hữu

Khi Quyết định 40/2026/QĐ-TTg xác lập rõ hơn khung cơ cấu vốn Nhà nước, cơ hội cải thiện tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) và thu hút dòng vốn tổ chức cũng đi kèm áp lực nguồn cung tại những doanh nghiệp thực hiện thoái vốn.

* Mở rộng dư địa tái cấu trúc vốn

Tuần qua, VN-Index ghi nhận tuần tăng điểm thứ hai liên tiếp, tăng 1,86%, dù thanh khoản giảm khoảng 5% so với tuần trước. Khối ngoại trở lại mua ròng. Đáng chú ý, nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn có Nhà nước sở hữu chi phối luân phiên tăng giá, tiếp tục đóng vai trò nâng đỡ thị trường.

Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh Chính phủ vừa ban hành Quyết định 40/2026/QĐ-TTg ngày 5/8/2026 về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp Nhà nước và doanh nghiệp có vốn Nhà nước. Quyết định được xem là cơ sở để xây dựng phương án giữ nguyên, tăng, giảm hoặc thoái vốn Nhà nước trong giai đoạn 2026-2030.

Theo các chuyên gia Công ty cổ phần Chứng khoán BIDV (BSC), một trong những điểm đáng chú ý của Quyết định 40/2026/QĐ-TTg là cách tiếp cận mới về kinh tế Nhà nước. Quyết định được xây dựng theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế Nhà nước, không chỉ tập trung vào quản lý phần vốn tại doanh nghiệp mà còn mở rộng dư địa quản trị, khai thác các nguồn lực quốc gia như đất đai, tài nguyên số, không gian ngầm... theo hướng tạo giá trị và sinh lời cho nền kinh tế, thay vì chỉ đặt mục tiêu bảo toàn vốn.

So với dự thảo trước đó, Quyết định 40/2026/QĐ-TTg cũng thu hẹp danh mục thoái vốn và nâng tỷ lệ sở hữu Nhà nước tại một số nhóm ngành như an ninh lương thực, dịch vụ công ích, hạ tầng hàng không và hóa chất cơ bản.

Một thay đổi đáng chú ý là việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quá trình cơ cấu lại vốn. Theo đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu, gồm các bộ và UBND cấp tỉnh, sẽ trực tiếp phê duyệt kế hoạch cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026-2030, thay vì phải trình Thủ tướng đối với từng phương án. Thủ tướng chỉ phê duyệt đối với một số doanh nghiệp đặc thù hoặc trường hợp thực hiện khác với tiêu chí chung.

Theo BSC, cơ chế này trao quyền chủ động lớn hơn cho cơ quan đại diện chủ sở hữu, chuyển trọng tâm từ "tuân thủ hành chính" sang "hiệu quả tài chính"; đồng thời có thể rút ngắn thời gian xử lý các khoản đầu tư kém hiệu quả và phương án thoái vốn.

Các chuyên gia của BSC đánh giá đây là tín hiệu tích cực đối với tiến trình cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, rào cản lớn vẫn nằm ở khâu định giá tài sản và xác định giá trị doanh nghiệp. Đặc biệt, các doanh nghiệp có quy mô tài sản lớn sẽ cần nhiều thời gian để định giá, trong khi tiến độ phối hợp giữa đơn vị thẩm định giá và doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đáng kể đến tốc độ triển khai phương án thoái vốn.

* Tác động phân hóa lên từng nhóm cổ phiếu

Trên thị trường chứng khoán, sự khác biệt về phương án giữ, tăng hay giảm sở hữu Nhà nước được dự báo sẽ tạo tác động phân hóa đáng kể lên từng nhóm cổ phiếu trong thời gian tới.

Theo phân tích của Công ty cổ phần Chứng khoán Mirae Asset Việt Nam, Quyết định 40/2026/QĐ-TTg tạo ra khung sở hữu Nhà nước rõ ràng hơn, qua đó mở đường cho một chu kỳ tái cấu trúc vốn tại doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn 2026-2030.

Tuy nhiên, tác động lên từng doanh nghiệp và cổ phiếu sẽ không đồng nhất. Một số doanh nghiệp có thể được tăng tỷ lệ sở hữu Nhà nước, trong khi những doanh nghiệp khác có dư địa giảm sở hữu, qua đó gia tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float).

Theo Mirae Asset Việt Nam, việc xác lập rõ hơn chiến lược sở hữu vốn Nhà nước giúp nhà đầu tư nhận diện những ngành Nhà nước tiếp tục giữ tỷ lệ chi phối và những ngành có khả năng được cơ cấu hoặc thoái vốn trong giai đoạn 2026-2030.

Ở chiều tích cực, minh bạch hóa chiến lược vốn Nhà nước có thể giúp nhà đầu tư đánh giá rõ hơn triển vọng của từng nhóm doanh nghiệp. Nếu hoạt động thoái vốn được đẩy mạnh, tỷ lệ free-float tại một số doanh nghiệp có thể tăng, qua đó cải thiện thanh khoản và tăng khả năng thu hút nhà đầu tư tổ chức, nhà đầu tư chiến lược.

Trong khi đó, việc tăng vốn tại các doanh nghiệp chiến lược có thể củng cố năng lực tài chính, đặc biệt đối với ngân hàng và một số ngành thiết yếu. Những doanh nghiệp có tỷ lệ sở hữu Nhà nước cao hơn mức tối thiểu theo quy định cũng có thêm dư địa huy động vốn thông qua phát hành cho nhà đầu tư chiến lược.

Dù vậy, quá trình cơ cấu vốn Nhà nước cũng có thể tạo áp lực trong ngắn hạn. Việc thoái vốn với khối lượng cổ phần lớn có thể làm gia tăng nguồn cung, gây áp lực lên giá cổ phiếu. Ngược lại, nếu Nhà nước tăng tỷ lệ sở hữu tại một số doanh nghiệp, lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng có thể giảm, hạn chế nguồn cung dành cho các nhà đầu tư khác.

Tiến độ thực hiện cũng là yếu tố cần theo dõi. Các vướng mắc trong định giá tài sản, đặc biệt là đất đai, cùng thủ tục phê duyệt có thể khiến quá trình cơ cấu vốn, cổ phần hóa và thoái vốn kéo dài hơn dự kiến. Do đó, dù Quyết định 40/2026/QĐ-TTg tạo khung pháp lý rõ hơn cho quá trình cơ cấu vốn Nhà nước, tác động cụ thể đến từng cổ phiếu vẫn phụ thuộc vào phương án sở hữu được lựa chọn, tỷ lệ vốn Nhà nước trước và sau tái cơ cấu cũng như tiến độ triển khai thực tế.

Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, hiện có khoảng 789 công ty đại chúng có nguồn gốc từ doanh nghiệp Nhà nước. Trong đó, không ít doanh nghiệp chưa đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông hoặc vốn để duy trì tư cách công ty đại chúng.

Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp có tỷ lệ free-float thấp khi cổ đông lớn, đặc biệt là Nhà nước, nắm giữ tới 90-99% vốn điều lệ. Điều này không chỉ hạn chế thanh khoản mà còn làm giảm khả năng thu hút dòng vốn của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Để cải thiện tình trạng này, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đề xuất giảm tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn, đặc biệt là cổ đông Nhà nước, thông qua đấu giá công khai hoặc giao dịch trên sàn chứng khoán. Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn, qua đó pha loãng tỷ lệ sở hữu của các cổ đông lớn hiện hữu.

Cùng với Quyết định 40/2026/QĐ-TTg, quá trình cơ cấu lại vốn Nhà nước giai đoạn 2026-2030 được kỳ vọng tạo thay đổi đáng kể về cơ cấu sở hữu tại nhiều doanh nghiệp. Với thị trường chứng khoán, tỷ lệ sở hữu Nhà nước, khả năng thoái vốn và mức độ cải thiện free-float sẽ là những yếu tố nhà đầu tư cần theo dõi trong thời gian tới. Nếu được triển khai hiệu quả, hoạt động thoái vốn có thể góp phần cải thiện thanh khoản, mở rộng dư địa tham gia của nhà đầu tư tổ chức và dòng vốn chiến lược.