Cuộc đua đào tạo nhân lực cho các dự án đường sắt

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai hàng loạt dự án đường sắt, đặc biệt là tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và mới đây nhất là khởi công đồng loạt 5 tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội, bài toán nhân lực trở thành "nút thắt" chiến lược cần được tháo gỡ ngay từ bây giờ.

Tại phiên họp mới đây về công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã nhấn mạnh rằng công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt đặc biệt quan trọng, cần được triển khai ngay, nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực cho triển khai các dự án đường sắt hiện đại, điện khí hóa.

Theo người đứng đầu ngành xây dựng, yêu cầu này không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu triển khai các dự án đường sắt trong giai đoạn từ nay đến năm 2030, mà còn để phục vụ công tác quản lý, vận hành và bảo trì sau khi các tuyến này đi vào khai thác.

Việt Nam đang hướng tới một hệ thống đường sắt hiện đại, bao gồm các dự án kết nối quốc tế với Trung Quốc như tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Đồng Đăng, hay Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái, và đặc biệt là trục đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Đây đều là những dự án sử dụng công nghệ cao, đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối và trình độ chuyên môn sâu.

Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ Vũ Thành Trung cho biết, Bộ Xây dựng xác định công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt là nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa quyết định đối với khả năng triển khai thành công các dự án trọng điểm quốc gia, làm chủ công nghệ và phát triển công nghiệp đường sắt trong dài hạn.

Để chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án đường sắt, Bộ Xây dựng đã trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045.

Trong đó đã xác định nhu cầu đào tạo, phát triển nhân lực của tất cả các loại hình, dự án đường sắt theo các quy hoạch, kế hoạch phát triển đường sắt đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt như các dự án đường sắt kết nối với Trung Quốc gồm: Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Đồng Đăng, Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái, Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam…

Bộ Xây dựng cũng đã ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045; thành lập Tổ Phát triển nguồn nhân lực do Thứ trưởng làm tổ trưởng trực tiếp chỉ đạo triển khai thực hiện.

Hiện Bộ Xây dựng cũng đang tập trung xây dựng Kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng nhân lực đường sắt năm 2026 và giai đoạn 2026-2030. Trong đó xác định lộ trình đào tạo cụ thể hàng năm để kịp thời cung cấp nguồn nhân lực phục vụ xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác các tuyến đường sắt.

Điểm mới trong cách tiếp cận lần này đối với công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt là cơ chế "đặt hàng". Theo đó, Bộ Xây dựng yêu cầu trên cơ sở nhu cầu đào tạo của các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, năng lực của các cơ sở đào tạo, cần khẩn trương xây dựng kế hoạch chi tiết đào tạo cho từng loại hình đường sắt điện khí hóa và tốc độ cao; xác định cụ thể nhu cầu đào tạo của từng chức danh nghề nghiệp, thời điểm đào tạo và phân bổ số lượng đào tạo từng năm. Từ đó, “đặt hàng” các cơ sở đào tạo, xác định rõ trình độ đào tạo kĩ sư, tiến sĩ hay đào tạo chuyên sâu ở từng nhóm ngành.

Ngành đường sắt là công nghệ cao, đòi hỏi trình độ cao, chuyên sâu. Để có thể làm chủ công nghệ, nhất là trong điều hành chạy tàu cũng như sản xuất vật tư, thiết bị, cần đào tạo kĩ sư bậc cao, về khảo sát, thiết kế, kể cả về lập trình, phần mềm…

Đối với nhu cầu cấp bách từ nay đến năm 2030, ngành xây dựng sẽ không chỉ trông chờ vào các khóa đào tạo mới mà còn tận dụng đội ngũ sẵn có. Phương án được đưa ra là đào tạo, bồi dưỡng nâng cao và chuyên sâu cho những cán bộ, kỹ sư đã có nền tảng bài bản đang công tác trong các ngành nghề liên quan đến đường sắt.

Cùng với triển khai Đề án, các cơ quan, đơn vị, cơ sở đào tạo cũng đã chủ động đào tạo từ sớm, từ xa, chuẩn bị nhân lực nhằm đáp ứng nhu cầu các dự án đường sắt hiện đại, điện khí hóa.

Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải đã thành lập Trung tâm Đường sắt tốc độ cao thuộc Viện Công nghệ Đường sắt và Giao thông vận tải để tổ chức đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực đường sắt.

Quy mô đào tạo hiện nay gần 600 người học liên quan lĩnh vực đường sắt, gồm: Khoảng 283 sinh viên khối xây dựng đường sắt, đường sắt tốc độ cao và metro; Khoảng 161 sinh viên ngành đầu máy - toa xe; Khoảng 127 sinh viên ngành quản lý vận hành đường sắt.

Theo kế hoạch năm 2026, trường dự kiến tuyển sinh khoảng 300-400 sinh viên đại học và 30-50 học viên sau đại học liên quan lĩnh vực đường sắt; Đến năm 2030, quy mô đào tạo dự kiến đạt khoảng 1.500-2.000 người học.

Về phía Trường Đại học Giao thông vận tải cũng chủ trì xây dựng và hoàn thiện chuẩn chương trình đào tạo trình độ thạc sĩ, tiến sĩ về đường sắt.

Đại diện Ban soạn thảo của trường Trường Đại học Giao thông vận tải cho biết, nhóm xây dựng đã nghiên cứu kinh nghiệm đào tạo ngành đường sắt của nhiều quốc gia, từ đó đề xuất các định hướng phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam, hướng tới xây dựng chương trình đào tạo hiện đại, tiệm cận chuẩn quốc tế và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Theo dự thảo, chương trình đào tạo trình độ thạc sĩ và tiến sĩ về đường sắt được xây dựng trên cơ sở 11 ngành cốt lõi và 14 ngành hỗ trợ, liên ngành, chia thành 4 nhóm chuyên môn gồm: Xây dựng và quản lý xây dựng công trình đường sắt; Hệ thống điện, thông tin tín hiệu, điều khiển trong đường sắt; Phương tiện đường sắt; Kinh tế, khai thác vận tải đường sắt.

Cấu trúc này bảo đảm sự thống nhất với Chuẩn chương trình đào tạo trình độ đại học đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành trước đó, đồng thời tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia.

Đối với doanh nghiệp như Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đã xây dựng kế hoạch tổng thể đào tạo, phát triển nhân lực đường sắt hiện đại, trong đó ban hành kế hoạch về tuyển dụng và đào tạo nhân lực cho công tác tiếp nhận, quản lý, khai thác, vận hành và bảo trì các dự án đường sắt.

Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cũng hợp tác với các cơ sở đào tạo đường sắt của Trung Quốc đào tạo 180 học viên các cấp độ, phục vụ trực tiếp cho thi công các công trình đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao; tổ chức đào tạo khoảng 650 nhân lực phục vụ các gói thầu EPC (thiết kế, cung cấp thiết bị, xây lắp), qua đó hình thành đội ngũ nhân lực gắn trực tiếp với yêu cầu thi công và vận hành thực tế.