Đại dịch làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm rác thải ở châu Á

Theo bài viết của tác giả JJ Rose đăng trên trang mạng của viện Lowy ngày 15/2, khu vực Đông Nam Á đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các chất thải y tế phát sinh trong đại dịch COVID-19, gây đe dọa cho môi trường khu vực.

Trong vài năm qua, các phương tiện thông tin đại chúng phát đi rất nhiều hình ảnh về những người dân đeo khẩu trang hoặc nhân viên y tế trong trang phục bảo hộ phòng chống lây nhiễm COVID-19.

Những chiếc khẩu trang và thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) đó, cùng với các bộ xét nghiệm đã sử dụng và ống tiêm vaccine bị loại bỏ đang gây ra một vấn đề môi trường nghiêm trọng trên khắp châu Á, và là một trong những hậu quả khá nặng nề của cuộc khủng hoảng mà đại dịch gây ra.

Báo cáo gần đây của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy rằng 87.000 tấn PPE đã được Liên hợp quốc phân phối trên toàn cầu trong khoảng thời gian từ tháng 3/2020 đến tháng 11/2021. Điều đáng lo ngại là phần lớn các trang thiết bị bảo hộ chủ yếu làm từ nhựa sẽ trở thành rác thải.

Một báo cáo năm 2020 từ tổ chức môi trường Oceans Asia ghi nhận có 1,5 tỷ khẩu trang bị vứt bỏ trên các vùng biển và đại dương trên thế giới trong giai đoạn đầu của đại dịch. Thêm vào đó là khoảng 140 triệu bộ dụng cụ thử nghiệm đã qua sử dụng, tương đương với 2.600 tấn rác thải nhựa và 144.000 tấn ống tiêm, kim tiêm và bao bì từ 8 tỷ liều vaccine đã được sử dụng, tất cả tạo ra lượng rác thải khổng lồ.

Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết, sự bùng phát COVID-19 đang bộc lộ các vấn đề tồn tại xung quanh việc quản lý chất thải, ô nhiễm môi trường biển và đường thủy cũng như quản lý rác nhập khẩu, với lưu ý rằng sự lây lan của đại dịch trên toàn thế giới có “liên quan đến nhiều thách thức khác mà các quốc gia phải đối mặt”.

Kể từ khi Trung Quốc ngừng nhập khẩu tất cả rác thải vào năm 2017, áp lực lên các nước khác ở châu Á ngày càng gia tăng khi các nước giàu hơn tiếp tục tìm cách toàn cầu hóa rác thải sinh hoạt của họ.

Nhiều hệ thống chăm sóc sức khỏe ở châu Á thiếu các trang thiết bị để xử lý sự gia tăng đột biến chất thải liên quan đến các đợt bùng phát đạt dịch ở trong nước, chưa kể đến dòng rác thải từ nước ngoài. Hầu hết đang bị tràn ngập bởi các núi rác thải phát sinh từ đại dịch.

Một số quốc gia châu Á đã có các thỏa thuận thương mại lớn để tiếp nhận rác thải từ các quốc gia khác và hiện đang phải vật lộn để giải quyết vấn đề này. Sự gia tăng mới nhất này sẽ là một vấn đề ngay cả trong giai đoạn bình thường.

Tuy nhiên, do các đợt phong tỏa kéo dài ở các quốc gia này trong 18 tháng qua, rất nhiều công nhân không đi làm và các cơ sở xử lý rác thải đã bị đóng cửa trong thời gian dài. Kết quả là phần lớn rác thải không được xử lý trước mà chỉ đơn giản là đổ đi, gây tắc nghẽn các kênh thoát nước và phá hoại hệ sinh thái.

Ngân hàng Thế giới (WB) ghi nhận tình trạng thiếu lao động do bệnh COVID-19 là một trong ba yếu tố gián tiếp quan trọng làm trầm trọng thêm vấn đề chất thải. Tại Nam Á, ngân hàng này báo cáo, việc gia tăng giao hàng tận nơi thay vì mua sắm tại cửa hàng đã gây ra một lượng lớn bao bì rác thải.

WB lưu ý rằng các vấn đề khác đã phát sinh, thông qua giá dầu rẻ trong lịch sử, đã làm mất đi các ưu đãi cho ngành công nghiệp tái chế, làm giảm lợi nhuận và dẫn đến việc sản xuất nhiều sản phẩm nhựa hơn. Ngay cả trước khi dịch COVID-19 bùng phát, một số quốc gia châu Á như Thái Lan, Malaysia đã được cảnh báo rằng lượng chất thải ngày càng gia tăng đang đe dọa tương lai môi trường của họ.

Trước đại dịch, Thái Lan đã bị thách thức bởi rác thải tràn vào đến mức người ta dự đoán quốc gia này “cuối cùng sẽ là trung tâm xử lý rác thải của thế giới, chỉ để lại đống tro độc hại, bệnh tật do ô nhiễm và môi trường bị ô nhiễm cho người Thái”. Dưới tác động của COVID-19, Thái Lan có thể sẽ trở thành “nhà vô địch” về nhập khẩu chất thải của thế giới.

Cùng với việc nhập khẩu hợp pháp, nạn buôn bán chất thải nhựa đang tràn lan và có khả năng sẽ còn tăng thêm trên khắp Đông Nam Á do ảnh hưởng của COVID-19 đã lan rộng trên toàn cầu. Tái chế, được coi là câu trả lời cho các vấn đề rác thải của châu Á - và thế giới, chỉ là ánh sáng yếu ớt trong một chân trời mù mịt ô nhiễm và các bãi rác bất hợp pháp.

Mặc dù có tiềm năng lớn trong việc tái chế rác thải thành hàng hóa và năng lượng, đặc biệt là hiện nay giá dầu đã ổn định, năng lực tái chế hiện này là chưa đủ. WB báo cáo rằng chỉ khoảng 25% nhựa được tái chế trên khắp Đông Nam Á.

Các nhà máy chuyển hóa chất thải thành năng lượng ở Thái Lan bị phát hiện đang đốt chất thải nguy hại, chẳng hạn như nhựa hóa dầu, để cung cấp nhiên liệu cho việc sản xuất năng lượng của các nhà máy này. Quá trình này lại gây ô nhiễm lớn cho môi trường.

Các tuyến đường thủy của khu vực, cả nội địa và ngoài biển, có khả năng bị ảnh hưởng đáng kể bởi làn sóng rác thải phát sinh từ đại dịch. WB cho biết Nam Á tạo ra khoảng 300 triệu tấn chất thải rắn hàng năm, 7080% trong số đó bị đổ vào các đường thủy trên đất liền hoặc ngoài đại dương (con số này không bao gồm chất thải nhập khẩu).

Khoảng 12% trong con số này là nhựa. Điều này có nghĩa là khoảng 27 triệu tấn nhựa, phần lớn thuộc loại không phân hủy được, đang bị đổ vào các con sông và đại dương mỗi năm riêng ở Nam Á.

Sự gia tăng chất thải do đại dịch gây ra và nỗi ám ảnh phải xuất khẩu rác thải của các quốc gia giàu có làm trầm trọng thêm tình trạng tiến thoái lưỡng nan hiện nay. Để đối phó với COVID-19, các chính phủ không chỉ bảo đảm các nguồn lực cho các hoạt động phòng chống lại virus SARS-CoV-2, mà còn phải dành nguồn lực cho việc xử lý các hậu quả về môi trường./.