Để ngành phân bón Việt Nam thích ứng với các thách thức mới

Với vai trò là vật tư đầu vào thiết yếu trong sản xuất nông nghiệp, việc sớm có các giải pháp đồng bộ và định hướng chiến lược phù hợp sẽ giúp ngành sản xuất phân bón trong nước vượt qua các thách thức mới, tận dụng cơ hội, góp phần quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

*Nhiều thách thức mới

Ngày 16/6, Hiệp hội Phân bón Việt Nam phối hợp với các bên liên quan tổ chức Hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón Quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu”. Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết, phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu trong sản xuất nông nghiệp, luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong duy trì năng suất và chất lượng sản xuất nông nghiệp, góp phần bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, các biến động của thị trường phân bón thế giới hiện đang tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp phân bón và thu nhập của người nông dân.

Làm rõ những thách thức mới với ngành phân bón, Tiến sĩ Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết, ngành phân bón Việt Nam đang đối mặt với 4 khó khăn chính. Đó là giá nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh; rủi ro chuỗi cung ứng và logistics; áp lực cạnh tranh từ sản phẩm nhập khẩu; yêu cầu chuyển đổi xanh và giảm phát thải. “Đây không còn là khó khăn ngắn hạn mà là thách thức mang tính cấu trúc”, Tiến sĩ Nguyễn Trí Ngọc nhấn mạnh.

Đồng tình với nhận định này, bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Phân Bón Dầu Khí Cà Mau (PVCFC)-đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) chỉ rõ ngành phân bón Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiều nguyên liệu và chủng loại phân bón chiến lược như lưu huỳnh, SA, MAP, SOP, trong đó một số nhóm sản phẩm phụ thuộc lớn vào nhập khẩu trong thời gian dài như: Kali, SA, DAP.... Thống kê cho thấy tổng lượng phân bón nhập khẩu của Việt Nam duy trì ở mức khoảng 3,3–5,2 triệu tấn/năm trong giai đoạn 2020–2024 và tiếp tục ở mức cao trong năm 2025.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan cũng đang ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp, làm thay đổi cơ cấu cây trồng và nhu cầu phân bón trong dài hạn. Ngoài ra, năng lực dự báo và quản trị rủi ro trước các biến động của thị trường ngày càng nhanh và khó dự đoán cũng là thách thức lớn với ngành sản xuất phân bón trong nước.

Là doanh nghiệp Nhà nước đang cung ứng nguồn phân bón lớn nhất trên thị trường, ông Nguyễn Hữu Tú-Tổng Giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam cho biết ngành sản xuất phân bón đang đứng trước những bước ngoặt lớn khi các rào cản kỹ thuật và an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu trở nên gay gắt, điển hình là việc áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), buộc lĩnh vực phân bón phải cấp bách chuyển đổi sang quy trình sản xuất xanh.

Bên cạnh đó, những tác động tiêu cực của xung đột địa chính trị đang làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, trực tiếp làm biến động giá nguyên liệu đầu vào, gây khó khăn cho Tập đoàn trong việc kiểm soát giá thành sản xuất và duy trì sự ổn định của các kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Thực tế là giá nguyên vật liệu đầu vào của hầu hết các nhóm ngành đều tăng, nguồn cung không đủ cho sản xuất, cước vận chuyển sản phẩm xuất khẩu tăng… từ đó làm tăng giá thành sản xuất phân bón. Đặc biệt, nguồn nguyên liệu chiến lược như quặng Apatit loại 1, loại 3 cạn kiệt buộc Vinachem phải chuyển sang khai thác và tuyển quặng với chi phí công nghệ cao hơn trong điều kiện địa chất ngày càng phức tạp. Ngoài ra, các nguyên liệu thiết yếu khác như than và khí (chiếm 60-70% giá thành phân bón) cũng ngày càng khó khai thác, đã đẩy chi phí sản xuất phân bón lên cao.

*Đồng bộ các giải pháp

Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức mới nhưng các cơ hội mở ra với ngành sản xuất phân bón trong nước cũng không hề nhỏ. Theo dự báo của Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhu cầu lương thực toàn cầu đến năm 2050 dự kiến tăng khoảng 50% so với hiện nay để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn. Điều này tiếp tục tạo ra nhu cầu ổn định đối với các yếu tố đầu vào nông nghiệp, trong đó phân bón vẫn giữ vai trò then chốt trong việc duy trì và nâng cao năng suất cây trồng.

Theo Phó Tổng Giám đốc PVCFC Nguyễn Thị Hiền, với kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản đã tăng từ khoảng 4–5 tỷ USD đầu những năm 2000 lên hơn 62 tỷ USD năm 2024, Việt Nam hiện nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về xuất khẩu gạo, cà phê Robusta, hồ tiêu, điều nhân và nhiều mặt hàng nông sản nhiệt đới. Vì vậy, sự phát triển của nông nghiệp xuất khẩu đang tạo nền tảng nhu cầu dài hạn cho ngành phân bón, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ phân bón đại trà sang các giải pháp dinh dưỡng chuyên biệt, hiệu quả cao và phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển đổi xanh với các cam kết giảm phát thải ròng và truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon cũng đang mở ra cơ hội mới cho việc phát triển các dòng phân bón hiệu quả cao, phân bón chậm tan, phân bón sinh học, phân bón hữu cơ và các giải pháp dinh dưỡng cân đối để giảm tác động môi trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Ngoài ra, sự phát triển của dữ liệu, AI và chuyển đổi số khi kết hợp dữ liệu thị trường phân bón, dữ liệu nông sản, dữ liệu thời tiết, dữ liệu năng lượng và dữ liệu logistics cũng giúp doanh nghiệp có thể nâng cao năng lực dự báo và phản ứng nhanh hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Để vượt qua các thách thức và tận dụng cơ hội để phát triển, Vinachem tiếp tục bám sát mục tiêu Chiến lược phát triển ngành công nghiệp hóa chất Việt Nam; lấy đổi mới công nghệ – chuyển đổi số – chuyển đổi xanh làm trụ cột; phát triển theo hướng tự chủ nguyên liệu đầu vào trọng yếu, nâng giá trị gia tăng, nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo đảm an toàn hóa chất và bảo vệ môi trường, hướng đến mô hình tăng trưởng bền vững.

Cụ thể, Vinachem tập trung vận hành ổn định, duy trì đạt công suất cao về sản lượng và chất lượng tại các nhà máy, nhằm mục tiêu tăng trưởng doanh thu và nâng cao hiệu quả hoạt động; ưu tiên phát triển theo hướng đầu tư chiều sâu, cải tiến công nghệ, chuyển đổi sản xuất sản phẩm có chứa hàm lượng P2O5 cao hơn.

Cùng đó, Tập đoàn đầu tư nghiên cứu để nâng cao hiệu quả sử dụng quặng chất lượng thấp; từng bước tổ chức lại các dây chuyền sản xuất NPK, thay thế hoặc tích hợp các dây chuyền sản xuất nhỏ để đạt được quy mô sản xuất lớn và áp dụng công nghệ sản xuất tiên tiếnđẩy mạnh nghiên cứu sản xuất các loại phân bón hiệu suất sử dụng cao, phân bón chuyên biệt thân thiện với môi trường phục vụ cho sản xuất nông nghiệp xanh, nông nghiệp thông minh; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin để kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc phân bón trong quá trình sản xuất, kinh doanh đến tay người tiêu dùng.

Vinachem cũng tập trung vào các dự án dẫn dắt chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Đây là các dự án tập trung vào chuyển đổi công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất theo hướng hiện đại, tự động hóa, tối ưu hóa nhằm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tận dụng hiệu quả nguồn nhiệt thừa; đồng thời triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn và hoạt động tái chế chất thải, trong đó ưu tiên các dự án tái chế chất thải rắn, tái sử dụng nhiệt thừa và khí thải, phát triển sản phẩm hóa chất xanh và vật liệu tái chế, Tổng Giám đốc Vinachem Nguyễn Hữu Tú chia sẻ.

Theo Phó Tổng Giám đốc PVCFC Nguyễn Thị Hiền, trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu, mục tiêu phát triển của ngành phân bón Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nguồn cung cho sản xuất nông nghiệp mà cần phát triển đồng thời trên 5 trụ cột chiến lược gồm: Tự chủ hơn về nguồn cung, nguyên liệu và năng lực chống chịu; xanh hơn về công nghệ, sản phẩm và môi trường; thông minh hơn về dữ liệu, dự báo và quản trị; liên kết hơn với hệ sinh thái nông nghiệp và người nông dân; Hội nhập hơn với chuỗi giá trị và các tiêu chuẩn quốc tế. Trên cơ sở đó, việc hoàn thiện cơ chế chính sách và xây dựng các chương trình hành động phù hợp sẽ đóng vai trò quyết định với sự phát triển ngành phân bón Việt Nam đến năm 2035, Phó Tổng Giám đốc PVCFC Nguyễn Thị Hiền nhấn mạnh.

Về phía Hiệp hội Phân bón Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội đã đề xuất xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón; hoàn thiện cơ chế chính sách với ngành sản xuất phân bón; thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuyển đổi xanh. Ngoài ra, việc hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh; xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và tăng cường đối thoại giữa nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học chính là các giải pháp cần thiết để ngành phân bón Việt Nam tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục giữ vững vai trò quan trọng trong nền kinh tế, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, an ninh nông nghiệp quốc gia.