Gỡ “nút thắt” chính sách điện xanh cho doanh nghiệp

Chiều 21/4, tại Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Viện Nghiên cứu ứng dụng Năng lượng thông minh (iSEAR) cùng các cơ quan liên quan tổ chức diễn đàn "Hoàn thiện chính sách điện tái tạo & lưu trữ (BESS): Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp”.

Diễn đàn có sự tham dự của đại diện các cơ quan quản lý Nhà nước, lãnh đạo các sở, ngành, hiệp hội ngành hàng, chủ đầu tư khu công nghiệp, cộng đồng doanh nghiệp cùng các chuyên gia, nhà khoa học. Sự kiện là diễn đàn trao đổi nhằm thúc đẩy hoàn thiện chính sách cho điện tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA); đồng thời làm rõ tầm quan trọng của lưu trữ năng lượng tái tạo (BESS) trong việc đảm bảo nguồn điện xanh ổn định cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. 

Tại diễn đàn, các đại biểu tập trung thảo luận về nhu cầu, sự cấp thiết chuyển đổi sang sử dụng năng lượng tái tạo của doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp xuất khẩu và doanh nghiệp trong khu công nghiệp, nơi có phụ tải lớn và yêu cầu vận hành ổn định. Đồng thời, các ý kiến sẽ phân tích những bất cập trong quá trình triển khai DPPA, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế thực thi, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận điện xanh thuận lợi hơn.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Phó Chủ tịch VCCI Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh, những năm qua, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, hướng tới phát triển các nguồn năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế - xã hội. Năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10%.

Với mục tiêu này, nhu cầu điện năng sẽ phải tăng khoảng 1,2 đến 1,5 lần, tương ứng mức tăng 12% đến 15% mỗi năm. Đây là áp lực rất lớn đối với hệ thống điện quốc gia.

Ngày 30/3, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg, thể hiện định hướng rõ ràng trong việc tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, nhằm giảm áp lực cung, cầu điện, bảo đảm an ninh năng lượng trong điều kiện nhu cầu tiêu thụ tăng nhanh và thị trường năng lượng thế giới tiếp tục biến động.

Những định hướng này khẳng định: năng lượng xanh không chỉ là chiến lược tương lai, mà là nhiệm vụ bắt buộc, khi các thách thức thực tiễn đã hiện hữu và ngày càng gay gắt. 

Theo Phó Chủ tịch VCCI, tiềm năng phát triển điện tái tạo và lưu trữ năng lượng tại Việt Nam là rất lớn, nhưng quá trình triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc. Với mô hình triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do khung chính sách chưa đồng bộ, thiếu hướng dẫn cụ thể.

Doanh nghiệp còn lúng túng trong việc lựa chọn mô hình hợp đồng phù hợp, chưa rõ cơ chế xác định chi phí truyền tải, phân phối, quy trình thanh toán, trách nhiệm và quyền lợi giữa các bên liên quan. Đây là vấn đề cấp bách cần tháo gỡ, để DPPA thực sự trở thành động lực thúc đẩy thị trường điện xanh phát triển đúng nghĩa. 

Với cơ chế phát triển lưu trữ năng lượng, các quy định liên quan đến đầu tư, đấu nối, cơ chế giá, mô hình kinh doanh, tiêu chuẩn kỹ thuật, thị trường dịch vụ phụ trợ, cũng như cơ chế huy động vốn, tín dụng xanh… vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển và nhu cầu thực tế.

Do đó, diễn đàn được tổ chức không chỉ là một cuộc trao đổi chuyên môn, mà còn là một diễn đàn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, nhằm góp phần tháo gỡ những rào cản chính sách, thúc đẩy hành động và triển khai thực chất. 

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu chuyển dịch mạnh theo tiêu chuẩn phát triển bền vững, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam ngày càng chịu áp lực, sản xuất xanh, kiểm kê phát thải và minh bạch carbon.

Nhiều thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ và các tập đoàn đa quốc gia đã đưa ra yêu cầu bắt buộc về tỷ lệ sử dụng điện sạch, đồng thời đòi hỏi chứng chỉ năng lượng tái tạo quốc tế như I-REC nhằm xác thực nguồn điện xanh. Nếu chậm chuyển đổi, doanh nghiệp không chỉ giảm lợi thế cạnh tranh mà còn có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng hoặc gặp rào cản kỹ thuật khi xuất khẩu. 

Theo ghi nhận từ thị trường, DPPA được kỳ vọng mở ra kênh tiếp cận điện tái tạo linh hoạt và minh bạch, góp phần giúp doanh nghiệp chủ động một phần nguồn năng lượng trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng cao. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế vẫn gặp nhiều vướng mắc, liên quan đến thủ tục pháp lý, cơ chế giá, hệ thống truyền tải, phân phối và giấy phép chuyên ngành.

Nhiều nội dung thiếu hướng dẫn chi tiết, gây khó khăn trong việc xác định trách nhiệm giữa các bên tham gia và làm chậm tiến độ triển khai dự án. Trong khi đó, điện xanh đang trở thành yêu cầu sống còn đối với doanh nghiệp sản xuất.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu trong các ngành như dệt may, điện tử đã phải chi khoản kinh phí lớn để mua tín chỉ carbon nhằm bù đắp hạn ngạch phát thải khí nhà kín. Điều này tạo thêm áp lực tài chính, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Việc phát triển điện mặt trời mái nhà và triển khai DPPA được xem là giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận điện xanh ngay tại chỗ, giảm phát thải có thể đo đếm và giảm áp lực tiêu thụ điện lưới vào giờ cao điểm. Tuy nhiên, thị trường hiện vẫn phát triển chậm hơn nhiều so với tiềm năng và nhu cầu thực tiễn. 

Ông Phan Công Tiến, Giám đốc Viện nghiên cứu ứng dụng Năng lượng thông minh cho hay, để DPPA vận hành khả thi, hiệu quả cần lưu ý 3 vấn đề. Đó là lưu trữ; chính sách mở quyền khách hàng lựa chọn nhà cung cấp và cơ chế giá lưới điện riêng (giá điện sau công tơ). 

Thuật ngữ “Sau công tơ” một ranh giới vị trí trong lưới điện rất quan trọng. Đây là thuật ngữ mới xuất hiện vài năm gần đây, từ khi có công tơ mô hình; trong đó nguồn điện hoặc tài sản năng lượng được đặt ở phía sau công tơ của khách hàng, tức là ở phía phụ tải chứ không phải phía lưới điện lực.

Một đặc điểm rất hay của mô hình này, khi tài sản được đầu tư phía sau công tơ, không được tính vào tài sản điện lực và không gây tăng chi phí và giá điện bán lẻ. Với những hạn chế của mô hình tự sản tự tiêu, hiện nay, ông Phan Công Tiến chia sẻ, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần bổ sung thêm mô hình dịch vụ năng lượng (ESCO) hay còn gọi Bên thứ ba đầu tư vận hành và bán điện.

Đây là mô hình hầu hết các nước đang sử dụng. Tài sản hệ thống năng lượng được một đơn vị chuyên nghiệp sẽ thay mặt khách hàng chịu trách nhiệm đầu tư, sở hữu và vận hành hệ thống điện mặt trời và bán điện lại cho khách hàng. Đơn vị cấp dịch vụ bên thứ ba chỉ cần có giấy phép kinh doanh dịch vụ năng lượng là có thể hoạt động và đóng thuế đầy đủ, không cần xin giấy phép đầu tư theo từng dự án. 

Mô hình kinh doanh này khắc phục được mô hình tự sản tự tiêu hiện nay như: dễ dàng huy động vốn vì là đơn vị kinh doanh, dễ dàng quản lý và minh bạch thuế và là đơn vị chuyên nghiệp xử lý tốt các vấn đề kết nối lưới với Điện lực, vấn đề kỹ thuật, tích hợp và quản lý năng lượng, phòng cháy chữa cháy, xử lý vận hành và tăng hiệu suất... Việc này, hiện nay giao cho người sử dụng điện là rất khó khăn vì không có chuyên môn. 

Một thách thức lớn nữa là điện mặt trời phụ thuộc vào thời tiết và chỉ phát điện ban ngày, trong khi phụ tải đỉnh thường rơi vào chập tối. Trong khi đó, biểu giá điện thương mại có sự chênh lệch đáng kể giữa giờ bình thường, thấp điểm và cao điểm. Việc kết hợp điện tái tạo với hệ thống lưu trữ BESS sẽ giúp doanh nghiệp nạp điện vào giờ thấp điểm hoặc tích trữ phần điện mặt trời dư thừa vào buổi trưa, sau đó xả ra sử dụng vào giờ cao điểm. Giải pháp này giúp “cắt đỉnh phụ tải”, tối ưu chi phí tiêu thụ năng lượng, đồng thời giảm áp lực quá tải cục bộ cho hệ thống lưới điện quốc gia. 

Tuy nhiên, mô hình kết hợp điện tái tạo và lưu trữ (BESS) vẫn chưa phát triển tương xứng do một số nguyên nhân chính. Cụ thể như chi phí đầu tư ban đầu cho BESS còn cao, khiến thời gian thu hồi vốn kéo dài và hiệu quả đầu tư chưa rõ ràng. Ngoài ra, dù đã có chủ trương khuyến khích, nhưng vẫn thiếu các “đòn bẩy” chính sách như ưu đãi thuế, tín dụng xanh, cơ chế giá cho hoạt động lưu trữ, xả điện và chi phí dịch vụ hỗ trợ lưới điện, dẫn tới thị trường thiếu động lực thu hút đầu tư.

Có thể thấy, do nhu cầu điện tại Việt Nam dự báo tăng mạnh do tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số và điện khí hóa, trong khi nguồn truyền thống đối mặt nhiều rủi ro. BESS được xem là giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí bằng cách sạc giờ thấp điểm và xả giờ cao điểm, đặc biệt khi kết hợp điện mặt trời để lưu trữ dùng vào ban đêm. Nên rất cần thiết phải sửa đổi DPPA theo hướng cho phép các bên tự đàm phán giá và Nhà nước cần tính giá lưới điện riêng và bổ sung thêm mô hình ESCO, bên thứ ba sẽ để thúc đẩy năng lượng tái tạo bền vững cho nền kinh tế nói chung và Doanh nghiệp nói riêng.

Thông qua diễn đàn, ban tổ chức kỳ vọng tạo không gian đối thoại đa chiều giữa cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và nhà đầu tư, từ đó tổng hợp các kiến nghị sát thực tiễn nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho điện tái tạo và DPPA, đồng thời thúc đẩy ứng dụng BESS như giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn điện xanh ổn định, tối ưu chi phí và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.