Gỡ nút thắt thương lái, thông dòng xuất khẩu gạo

Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 do Bộ Công Thương tổ chức tại thành phố Cần Thơ ngày 24/3, ông Vương Quốc Nam, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ đề xuất cần có những cơ chế thông thoáng, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng thương lái thu mua lúa gạo. Ông Nam nhấn mạnh mối quan hệ giữa nông dân, thương lái và doanh nghiệp là một tam giác ba cạnh không thể thiếu trong chuỗi giá trị ngành hàng lúa gạo, đồng thời kiến nghị các bộ, ngành sớm tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục hành chính, thuế và cơ chế thanh toán để dòng chảy lúa gạo từ đồng ruộng đến cảng xuất khẩu không bị gián đoạn.

Ông Vương Quốc Nam khẳng định, vị thế của thành phố Cần Thơ là trung tâm kinh tế - xã hội, cửa ngõ khu vực hạ lưu sông Mê Kông và là đầu mối thu gom, chế biến, phân phối lúa gạo chủ lực của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 2025, mặc dù thị trường quốc tế biến động, Cần Thơ vẫn đạt diện tích gieo trồng trên 720.000 ha, vượt 1,33% kế hoạch; sản lượng lúa bình quân đạt trên 4,65 triệu tấn. Đặc biệt, lượng gạo xuất khẩu của thành phố chiếm 23% tổng lượng cả nước, tương đương 1,86 triệu tấn.

Thành phố cũng đang đẩy mạnh cơ giới hóa 100% khâu làm đất và thu hoạch, đồng thời triển khai mạnh mẽ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp để thâm nhập các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ông Nam thẳng thắn chỉ ra những khó khăn nội tại của ngành hàng. Sản xuất lúa gạo đang đối mặt với "rủi ro kép" từ sản lượng và giá cả. Chi phí đầu vào như hạ tầng, giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và vốn vay hiện ở mức rất cao. Đặc biệt, ông Nam nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của lực lượng thương lái trong chuỗi cung ứng. Hiện nay, doanh nghiệp không thể trực tiếp mua lúa từ từng hộ nông dân nhỏ lẻ trên khắp các cánh đồng. Thương lái với hệ thống sà lan và phương tiện linh hoạt là mắt xích quan trọng thu gom lúa gạo dọc theo các tuyến lộ, kênh rạch để cung cấp cho doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.

Mối quan hệ giữa nông dân - thương lái - doanh nghiệp được ông Nam ví như một tam giác ba cạnh, nếu thiếu bất kỳ cạnh nào thì chuỗi hàng hóa sẽ bị trục trặc ngay lập tức. Theo phản ánh từ các doanh nghiệp địa phương, các quy định hiện hành về hạch toán hóa đơn, chứng từ đang tạo ra rào cản cho sự vận hành của "tam giác" này.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ kiến nghị cần xem xét lại các quy định tại Nghị định 107/2018/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo, đặc biệt là quy định về việc chuyển khoản đối với các giao dịch trên 5 triệu đồng, vì thực tế thu mua lẻ trong dân rất khó áp dụng triệt để ngay lập tức. Nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn do thủ tục hành chính, lúa trong đồng sẽ khó tiêu thụ và doanh nghiệp cũng không có đủ nguyên liệu để xuất khẩu.

Bên cạnh đó, lãnh đạo thành phố Cần Thơ cũng đề xuất các giải pháp mang tính vĩ mô. Đối với Bộ Công Thương, cần tăng cường vai trò "người bán hàng tốt nhất", nắm sâu thông tin cung cầu để định hướng cho doanh nghiệp thay vì để doanh nghiệp "tự bơi" trên thị trường quốc tế. Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Nam đề xuất hỗ trợ quy hoạch các vùng chuyên canh lúa đặc sản và đẩy nhanh chính sách cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp.

Đặc biệt, địa phương kiến nghị Bộ Tài chính nghiên cứu xây dựng Quỹ dự trữ quốc gia theo hướng đa chức năng: vừa bảo đảm an ninh lương thực, vừa có chức năng thương mại. Theo đó, Nhà nước có thể mua dự trữ tạm thời khi giá thấp trong các vụ thu hoạch rộ như Đông Xuân, sau đó đấu giá bán lại cho doanh nghiệp xuất khẩu, giúp điều tiết thị trường linh hoạt và hỗ trợ trực tiếp cho nông dân. Cùng đó, Ngân hàng Nhà nước tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tín dụng dành hạn mức tín dụng ưu đãi theo thời vụ để doanh nghiệp tiếp cận vốn thu mua tạm trữ nhanh chóng...

"Giả sử với hạn mức 500 tỷ đồng tương đương 500.000 tấn gạo, nếu dự trữ quốc gia chiếm 200.000 tấn thì 300.000 tấn còn lại nên được Nhà nước chủ động mua vào theo tính chất thương mại trong các vụ thu hoạch rộ như Đông Xuân hay Hè Thu. Sau đó, lượng gạo này sẽ được đấu giá cho các doanh nghiệp xuất khẩu để thu hồi vốn. Giải pháp này giúp hỗ trợ gián tiếp cho nông dân và doanh nghiệp, giảm bớt gánh nặng lãi suất ngân hàng khi phải tự vay vốn để thu mua tạm trữ", ông Nam phân tích.

Dẫn số liệu từ Tổng cục Hải quan, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, tính đến hết ngày 15/3 năm 2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt khoảng 1,74 triệu tấn, trị giá 826,2 triệu USD. So với cùng kỳ năm 2025, lượng gạo xuất khẩu tăng 2,3% nhưng giá trị giảm 8,7% do giá xuất khẩu bình quân giảm 10,7%, xuống mức 477,6 USD/tấn.

Về thị trường, Philippines tiếp tục khẳng định vị thế là đối tác lớn nhất của Việt Nam khi nhập khẩu 711.264 tấn, chiếm tỷ trọng 55,86% tổng lượng xuất khẩu cả nước, tăng 30% so với năm 2025. Trung Quốc đứng thứ hai với 178.165 tấn, chiếm 14% và đạt mức tăng trưởng đột phá 143,7%. Một số thị trường khác cũng ghi nhận sự tăng trưởng ấn tượng như Malaysia tăng 155% và Australia tăng 30,6%. Tuy nhiên, khu vực châu Phi lại chứng kiến sự sụt giảm mạnh: Ghana giảm 22,7%, Bờ Biển Ngà giảm 68,5% và Senegal giảm 53,11%. Về chủng loại, gạo trắng vẫn chiếm ưu thế với tỷ lệ 60,4% (chủ yếu là gạo 5% tấm), gạo thơm chiếm 25,98% và gạo nếp chiếm 4,57%.

Ông Sơn cảnh báo, hoạt động xuất khẩu từ tháng 3 năm 2026 đang đối mặt với những thách thức lớn từ cuộc xung đột tại khu vực Trung Đông diễn ra từ cuối tháng 2/2026. Xung đột này đã làm chi phí vận chuyển trong nước tăng thêm 20.000 – 30.000 đồng/tấn do giá dầu tăng. Trên thị trường quốc tế, tình trạng thiếu hụt container rỗng phục vụ đóng hàng số lượng lớn đang gây khó khăn nghiêm trọng cho doanh nghiệp. Các hãng tàu thường xuyên điều chỉnh giá cước, thay đổi lịch trình hoặc cắt giảm các tuyến vận chuyển đến Trung Đông, khiến tiến độ thực hiện các đơn hàng bị trì hoãn...

Ngoài ra, giá nguyên liệu đầu vào như hạt nhựa tăng đã đẩy chi phí bao bì tăng thêm khoảng 1.000 đồng cho mỗi bao loại 50 kg. Nhiều doanh nghiệp đang đối mặt với nguy cơ lỗ đối với các hợp đồng đã ký kết trước đó với khách hàng tại Philippines, Trung Đông và châu Phi. Trước tình hình này, Bộ Công Thương đang tích cực rà soát dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 107/2018/NĐ-CP và Nghị định 01/2025/NĐ-CP Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 107/2018/NĐ-CP ngày 15 tháng 8 năm 2018 của Chính phủ về kinh doanh xuất khẩu gạo để tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với thực tiễn.

Về khía cạnh sản xuất, ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, diện tích gieo trồng lúa cả nước năm 2026 ước đạt 7,06 triệu ha, với sản lượng dự kiến đạt 43,62 triệu tấn. Riêng vùng xuất khẩu tập trung gồm Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Ninh có diện tích kế hoạch khoảng 3,95 triệu ha, sản lượng ước đạt trên 25 triệu tấn. Vụ Đông Xuân 2025-2026,tại khu vực này đạt năng suất trung bình 72,35 tạ/ha, sản lượng xấp xỉ 11 triệu tấn; trong đó, tháng 3 là thời điểm thu hoạch rộ nhất với sản lượng ước tính 5,5 triệu tấn.

Cơ cấu giống lúa đang chuyển dịch tích cực theo định hướng nâng cao giá trị gia tăng, với nhóm lúa chất lượng cao, lúa thơm và đặc sản chiếm khoảng 75%. Dự báo trong năm 2026, lượng lúa hàng hóa phục vụ xuất khẩu đạt khoảng 15,46 triệu tấn, tương đương 7,73 triệu tấn gạo; trong đó, 6 tháng đầu năm dự kiến đạt hơn 4 triệu tấn gạo.

Để đảm bảo mục tiêu xuất khẩu, ông Mạnh lưu ý các địa phương cần điều chỉnh thời vụ linh hoạt, chủ động nguồn nước để kiểm soát xâm nhập mặn đầu vụ Hè Thu và rủi ro mưa bão cuối vụ. Lãnh đạo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm các quy định về an toàn thực phẩm như Lệnh 280 của Trung Quốc; đồng thời tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) để mở rộng thị trường mới, giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống đang có biến động.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương theo phương châm "6 rõ" - rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả, rõ thẩm quyền. Đây sẽ là chìa khóa để ngành lúa gạo Việt Nam hoàn thành thắng lợi các mục tiêu đề ra cho năm 2026.