Khi niềm tin bị thử lửa - Bài 2: Lỗ hổng quản lý nhìn từ "cơn địa chấn"

Những vụ án buôn lậu kim cương quy mô lớn liên tiếp được phát hiện thời gian qua không chỉ làm rung chuyển thị trường đá quý mà còn bộc lộ rõ những khoảng trống trong cơ chế quản lý đối với một loại tài sản có giá trị lớn. Khi kim cương nhập lậu được hợp thức hóa bằng chứng thư kiểm định, vấn đề không còn dừng ở hành vi buôn lậu mà đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hành lang pháp lý, siết chặt hoạt động kiểm định và xây dựng cơ chế quản lý đồng bộ nhằm khôi phục niềm tin thị trường mặt hàng kim loại quý này.

* Khoảng trống của hành lang pháp lý

Nếu như thị trường vàng đã từng trải qua nhiều đợt "sóng gió" và dần hình thành khung quản lý tương đối hoàn chỉnh với Nghị định 24/2012/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh vàng, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 24/2012/NĐ-CP, thì đối với mặt hàng kim cương, đến nay Việt Nam vẫn chưa có một cơ chế quản lý chuyên biệt.

Khoảng trống này khiến việc quản lý thị trường hiện nay chủ yếu dựa trên nhiều văn bản pháp luật khác nhau, từ Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại, Bộ luật Dân sự, Luật Hải quan cho đến các quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tiêu chuẩn đo lường chất lượng và phòng, chống buôn lậu.

Theo giới chuyên gia, việc một loại tài sản có giá trị rất lớn nhưng lại được điều chỉnh bởi nhiều quy định rời rạc khiến trách nhiệm quản lý bị phân tán, đồng thời tạo ra những khoảng trống mà các đối tượng vi phạm có thể lợi dụng.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW nhận định, hoạt động kinh doanh vàng hiện đã có nghị định quy định khá đầy đủ về điều kiện sản xuất, kinh doanh cũng như cơ chế quản lý. Trong khi đó, đối với kim cương, Việt Nam vẫn chưa có quy định chuyên biệt mà mới chỉ xem đây là một loại hàng hóa thông thường và điều chỉnh thông qua nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Có thể xem xét kim cương cũng là một hàng hóa, một kim loại quý như vàng thì có thể xem xét ban hành một cái nghị định riêng quản lý về buôn bán kim cương.

Đồng quan điểm, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng pháp luật Việt Nam hiện chưa có đạo luật hoặc cơ chế quản lý riêng biệt, chuyên ngành cho thị trường kim cương. Kim cương được quản lý dưới nhiều góc độ khác nhau, tùy theo hoạt động cụ thể là nhập khẩu, kinh doanh, kiểm định, lưu thông hàng hóa, thuế, hải quan, hay phòng chống hàng giả, hàng nhập lậu.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, cần hoàn thiện pháp luật theo các hướng: ban hành quy định riêng hoặc chương riêng về quản lý đá quý, kim cương, trang sức giá trị cao. Kim cương đang nằm rải rác trong nhiều nhóm quy định khác nhau, chưa có cơ chế chuyên biệt tương xứng với giá trị tài sản và rủi ro buôn lậu, rửa tiền, gian lận thương mại.

Cụ thể, cơ quan hải quan thực hiện kiểm tra hàng hóa xuất nhập khẩu; lực lượng Quản lý thị trường xử lý hàng nhập lậu, hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc; Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý hoạt động đo lường, tiêu chuẩn, chất lượng và kiểm định; còn khi kim cương gắn trên vàng trang sức thì lại chịu sự điều chỉnh của pháp luật về kinh doanh vàng do Ngân hàng Nhà nước quản lý.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, mô hình quản lý phân tán này chưa đáp ứng được yêu cầu đối với một loại tài sản có giá trị lớn và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Do đó, Việt Nam cần nghiên cứu xây dựng quy định riêng hoặc một chương riêng trong hệ thống pháp luật về quản lý kim cương, đá quý và trang sức giá trị cao.

* Siết chặt mắt xích kiểm định

Nếu khoảng trống pháp lý là nguyên nhân mang tính nền tảng thì những vụ việc xảy ra thời gian qua cũng cho thấy hoạt động kiểm định kim cương đang trở thành mắt xích cần được siết chặt nhất trong toàn bộ chuỗi quản lý.

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, trước hết cần rà soát lại toàn bộ điều kiện thành lập và hoạt động của các trung tâm kiểm định kim cương. Việc cấp phép không chỉ dựa trên điều kiện về pháp nhân mà phải đánh giá đầy đủ năng lực chuyên môn, đội ngũ giám định viên, hệ thống trang thiết bị, công nghệ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế trong hoạt động giám định, cấp chứng thư.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà cho rằng, một viên kim cương giá trị rất lớn và nó cũng có thể là đối tượng của việc trốn thuế hay rửa tiền. Vì vậy, nên gắn nhãn định vị cho mỗi viên kim cương và gắn với hệ thống dữ liệu của cơ quan quản lý thị trường, cơ quan thuế hoặc hải quan để biết rõ nguồn gốc, tránh hành vi buôn lậu và làm giả.

Cùng quan điểm, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho rằng cần quy định rõ điều kiện đối với tổ chức kiểm định kim cương, bao gồm tiêu chuẩn phòng thử nghiệm, nhân sự giám định, thiết bị, quy trình lưu hồ sơ, trách nhiệm pháp lý khi cấp chứng thư sai hoặc để chứng thư bị lợi dụng. Thêm vào đó, cần quy định bắt buộc về truy xuất nguồn gốc đối với kim cương thương mại. Một viên kim cương đưa ra thị trường nên có tối thiểu 3 lớp chứng từ: Chứng từ nhập khẩu hoặc chứng minh nguồn gốc hợp pháp; chứng thư kiểm định kỹ thuật; hóa đơn, chứng từ giao dịch; đòng thời cần tăng cường quản lý giao dịch có giá trị lớn.

Đối với doanh nghiệp kinh doanh đá quý, theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, cần coi chứng từ nguồn gốc là yếu tố sống còn. Doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào giấy kiểm định, mà phải lưu đầy đủ tờ khai hải quan, hóa đơn, hợp đồng mua bán, chứng từ thanh toán, chính sách bảo hành và hồ sơ kiểm định.

Phía đơn vị kiểm định, cần xác lập lại ranh giới trách nhiệm, đó là kiểm định kỹ thuật là một việc, xác nhận nguồn gốc hợp pháp là việc khác. Tuy nhiên, nếu phát hiện dấu hiệu bất thường như kiểm định số lượng lớn, lặp lại, không có chứng từ, cùng một nhóm người gửi mẫu, hoặc thông tin khai báo không nhất quán thì cần có cơ chế cảnh báo, lưu hồ sơ và phối hợp với cơ quan chức năng điều tra, làm rõ.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn khuyến cáo người dân không nên hiểu rằng “có giấy kiểm định” là chắc chắn hợp pháp. Giấy kiểm định chỉ giúp xác định đặc tính viên đá, còn nguồn gốc hợp pháp phải được chứng minh bằng chứng từ nhập khẩu, hóa đơn và hồ sơ giao dịch hợp lệ.

Những vụ án vừa qua cho thấy việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm mới chỉ là giải pháp trước mắt. Điều quan trọng hơn là hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa hoạt động kiểm định, xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc và xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi kinh doanh vàng bạc, đá quý. Khi những khoảng trống trong cơ chế quản lý được lấp đầy, thị trường vàng bạc, đá quý mới có thể vận hành minh bạch, hạn chế gian lận và từng bước khôi phục niềm tin của người tiêu dùng./.

Bài 3: Giữ tài sản thế nào giữa "cơn bão"?