Kinh tế Việt Nam qua góc nhìn quốc tế: Cơ hội thoát bẫy gia công

Theo đánh giá từ các định chế tài chính và tổ chức quốc tế, kinh tế Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển dịch mạnh mẽ từ một trung tâm gia công chi phí thấp sang "cứ điểm" sản xuất công nghệ giá trị cao hàng đầu châu Á.

Báo cáo từ các tổ chức quốc tế trong tháng 6/2026 đồng loạt nhận định rằng Việt Nam đang chuyển mình từ một quốc gia tận dụng nhân công giá trị thấp sang một nền kinh tế dựa trên kỹ thuật và đổi mới sáng tạo. Sự chuyển dịch này được thể hiện rõ nét qua sự thay đổi trong cơ cấu dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Ông Mickaël Driol, Tổng Giám đốc Mekong Partners, cho biết nếu trước đây phần lớn dự án tập trung vào các ngành thâm dụng lao động thì hiện nay dòng vốn đang hướng mạnh hơn vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như điện tử công nghệ cao, bán dẫn, tự động hóa, chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi số.

Ông dẫn chứng nhiều doanh nghiệp Pháp, trong đó có Air Liquide và Schneider Electric, đang mở rộng hiện diện tại Việt Nam thông qua các dự án liên quan đến công nghệ, kỹ thuật và công nghiệp hiện đại. Theo đánh giá của ông Driol, Việt Nam không còn chỉ là địa điểm sản xuất đơn thuần mà đang từng bước trở thành nơi phát triển kỹ thuật, tự động hóa sản xuất, số hóa nhà máy và xây dựng năng lực công nghiệp dài hạn.

Đồng thuận với quan điểm này, Hiệp hội Doanh nghiệp Bắc Âu (NordCham) khẳng định Việt Nam đang đứng trước cơ hội trở thành trung tâm sản xuất giá trị cao hàng đầu châu Á. Ông Lasse Pedersen Hjortshøj, Tham tán Thương mại, kiêm Trưởng Bộ phận Thương mại và Ngoại giao kinh tế của Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam chia sẻ, doanh nghiệp Đan Mạch không còn xem Việt Nam chỉ là một điểm thu mua (sourcing) truyền thống, hay một căn cứ sản xuất cơ bản nữa.

Hiện nay nhiều khoản đầu tư đã gắn liền với sản xuất tiên tiến, tự động hóa, sản xuất tiết kiệm năng lượng, tối ưu hóa kỹ thuật số, chuỗi cung ứng bền vững. Theo ông, Việt Nam đang ngày càng được nhìn nhận là một thị trường chiến lược độc lập và là một trung tâm quan trọng cho chuỗi cung ứng rộng lớn hơn tại châu Á.

Các tổ chức quốc tế đặc biệt nhấn mạnh cơ sở cho sự chuyển mình này chính là sức bền nội tại và những thế mạnh vững chắc của nền kinh tế Việt Nam. Theo phân tích của bà Tehmina Khan, chuyên gia kinh tế trưởng phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam đang thể hiện một “sức bền đáng kể” trước các cú sốc toàn cầu. WB dự báo tốc độ tăng trưởng của Việt Nam trong năm 2026 và những năm tới sẽ tiếp tục vượt xa các nền kinh tế khác trong khu vực ASEAN và các thị trường mới nổi lớn.

Trong khi đó, ông Mickaël Driol cho rằng lợi thế của Việt Nam không chỉ nằm ở chi phí lao động cạnh tranh mà còn ở môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ ngày càng được đào tạo bài bản, mức độ hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và khả năng kết nối hiệu quả với các thị trường lớn như Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Hàn Quốc. Theo ông, Việt Nam hiện đã xây dựng được vị thế vững chắc trong các lĩnh vực điện tử, linh kiện, lắp ráp công nghệ cao và thiết bị công nghiệp.

Bên cạnh những lợi thế truyền thống, điểm khác biệt mang tính đột phá trong giai đoạn này chính là hạ tầng chiến lược. Trong báo cáo mới đây, Tổ chức xếp hạng tín nhiệm Fitch Ratings cho rằng với kế hoạch đầu tư của Chính phủ giai đoạn 2026-2030 tập trung vào hạ tầng chiến lược, chiếm trung bình gần 10% GDP dự báo mỗi năm, đây sẽ là một trong những yếu tố hỗ trợ tích cực cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, trong lộ trình để hiện thực hóa vị thế một "cứ điểm” sản xuất công nghệ giá trị cao, các định chế quốc tế đã chỉ ra những nút thắt mang tính cơ cấu cần được tháo gỡ. Thách thức đầu tiên là khoảng cách ngày càng lớn giữa khu vực FDI và khu vực kinh tế tư nhân trong nước.

WB chỉ ra rằng khối FDI dù chỉ chiếm 5% số lượng doanh nghiệp nhưng lại là động lực xuất khẩu chính, trong khi các doanh nghiệp nội địa, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), vẫn đang chật vật trong việc tiếp cận vốn và nguồn lực để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Driol từ Mekong Partners cũng cảnh báo rằng việc khối FDI đóng góp gần 80% kim ngạch xuất khẩu cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn linh kiện, thiết bị và công nghệ từ bên ngoài, khiến Việt Nam dễ bị tổn thương trước các cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng.

Song song với đó, việc chuyển dịch sang các ngành công nghệ cao như bán dẫn hay AI đang đặt ra yêu cầu cấp bách về năng suất lao động và chất lượng nguồn nhân lực. Theo Cơ quan Kinh tế thuộc Bộ Kinh tế và Tài chính Pháp, trong bối cảnh dân số trong độ tuổi lao động bắt đầu có xu hướng giảm, Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ mà phải tập trung đầu tư vào con người, cải thiện năng suất lao động, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Một rào cản khác là sự sẵn sàng của hạ tầng năng lượng sạch. Các tổ chức quốc tế như NordCham và UOB đồng quan điểm rằng, đối với các nhà đầu tư công nghệ cao, nguồn cung năng lượng ổn định và bền vững là yếu tố quan trọng để đáp ứng các tiêu chuẩn ESG quốc tế. Tuy nhiên, nguy cơ gián đoạn nguồn cung và sự thiếu hụt hạ tầng năng lượng tái tạo vẫn là bài toán hóc búa cho giai đoạn phát triển tiếp theo tại Việt Nam.

Dù vậy, các thế chế quốc tế bày tỏ tin tưởng triển vọng của Việt Nam vẫn rất tích cực. Ông Driol cho rằng với tốc độ tăng trưởng cao, khả năng thích ứng nhanh trước những biến động của kinh tế thế giới cùng định hướng thu hút các dự án công nghệ, nghiên cứu - phát triển và sản xuất có giá trị gia tăng cao, Việt Nam đang từng bước chuyển từ vai trò một trung tâm gia công sang một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.