"Lá chắn mềm" phòng, chống thiên tai

Biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp gây ra nhiều hình thái thời tiết cực đoan và dị thường. Quản trị rủi ro thiên tai dựa trên dữ liệu và công nghệ số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trở thành lựa chọn tất yếu. Đây chính là "lá chắn mềm" quan trọng nhằm giảm thiểu rủi ro, hướng tới xây dựng xã hội an toàn trước thiên tai.

*Nghiên cứu, hợp tác phòng chống thiên tai

Theo Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Trường Sơn, thực hiện nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ và hợp tác quốc tế trong phòng chống thiên tai, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai đã hoàn thành việc nghiên cứu 2 đề tài về “Nghiên cứu ứng dụng giải pháp công nghệ số chuyển đổi hình thức cảnh báo lũ cho cộng đồng, xây dựng thí điểm cảnh báo lũ trên lưu vực sông Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình” và  “Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp, công nghệ xử lý, gia cố nền đất yếu công trình đê ở vùng cửa sông, ven biển khu vực Bắc Bộ”. Những nghiên cứu trên được hoàn thành góp phần đưa được cảnh báo lũ trên sông Nhật Lệ cũng như đảm bảo an toàn đê điều vùng cửa sông, ven biển Bắc Bộ.

Cùng với đó, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai phối hợp với  Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản hoàn thành công trình đập Sabo đầu tiên thí điểm tại xã Mường La, tỉnh Sơn La. Đây là công trình phòng, chống lũ quét tại lưu vực suối Nậm Păm, được coi là “mô hình trực quan” để giới thiệu, thí điểm, được thiết kế, xây dựng theo tiêu chuẩn của Nhật Bản đầu tiên tại Việt Nam. Công trình này được kỳ vọng sẽ phát huy hiệu quả, góp phần bảo vệ 28 hộ dân, 1 trường mầm non, 1 nhà văn hóa ở phía bờ trái hạ lưu đập thuộc khu vực trên.

Cục phối hợp với Cơ quan Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) huy động và sử dụng nguồn viện trợ không hoàn lại của nước ngoài để triển khai xây dựng Hệ thống giám sát bờ biển cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long, ứng dụng các công nghệ mới, tiên tiến phục vụ theo dõi, giám sát và cảnh báo sạt lở, biến động đường bờ biển góp phần nâng cao năng lực quản lý nhà nước, hỗ trợ ra quyết định và tăng cường hiệu quả phòng, chống sạt lở bờ biển.

*Từ “phản ứng sau sự cố” sang “chủ động trước rủi ro”

Bão, áp thấp nhiệt đới có diễn biến ngày càng phức tạp. Chính vì vậy, việc theo dõi, dự báo cảnh báo bão, áp thấp nhiệt đới được đặc biệt chú trọng và không ngừng được đầu tư, phát triển cả về công nghệ quan trắc, dự báo, nguồn nhân lực.

Tiến sĩ Hoàng Đức Cường, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng thủy văn cho hay, nhờ áp dụng công nghệ, chuyển đổi số, hiện việc dự báo bão, áp thấp nhiệt đới đã nâng thời hạn dự báo bão, áp thấp nhiệt đới lên 3 ngày (72 giờ), cảnh báo đến 5 ngày (120 giờ). Mức độ tin cậy của các bản tin dự báo bão, áp thấp nhiệt đới ngày càng tăng lên. Việc dự báo mưa lớn do bão, áp thấp nhiệt đới được cải thiện nên các dự báo lũ, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất đáp ứng tốt hơn cho công tác phòng chống thiên tai.

Phó Giám đốc Trung tâm chính sách và kỹ thuật phòng, chống thiên tai, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai Bùi Quang Huy thông tin, Trung tâm phối hợp với Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai triển khai mô hình thí điểm ứng dụng chuyển đổi số trong ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng, sơ tán an toàn người dân tại xã Cẩm Duệ, tỉnh Hà Tĩnh.

Theo đó, hệ thống Giám sát thiên tai này hoạt động theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, hồ chứa, tàu thuyền, cũng như cung cấp các cảnh báo khí tượng kịp thời đáp ứng yêu cầu “đúng - đủ - sạch - sống”.

Phần mềm xây dựng phương án ứng phó thiên tai cho phép tỉnh, xã xây dựng các bản đồ số như bản đồ rủi ro thiên tai, bản đồ ứng phó và bản đồ sơ tán an toàn người dân. Thông tin, dữ liệu của từng đối tượng trong phương án được quản lý theo hướng tổng thể, bao trùm và cập nhật theo thời gian thực. Với sự đồng bộ dữ liệu với Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh và các hệ thống liên quan, các lực lượng ứng phó có sự thống nhất trong triển khai phòng chống thiên tai sát với thực tế.

Chuyển đổi số đã giúp nhận diện sớm các hình thái thời tiết cực đoan và xây dựng các mô hình dự báo chi tiết theo từng vùng, từng kịch bản. Nhờ đó, công tác phòng, chống thiên tai có thể chuyển từ “phản ứng sau sự cố” sang “chủ động trước rủi ro”.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy dữ liệu về thiên tai hiện vẫn phân tán, thiếu chuẩn hóa, khiến việc chia sẻ và khai thác gặp khó khăn. Một số mô hình dự báo dù hiện đại nhưng chưa được tích hợp vào quy trình chỉ huy thực tế, dẫn đến “đứt gãy” giữa phân tích và hành động. Nhiều nơi thiếu công cụ số hỗ trợ ra quyết định nhanh.

Để chuyển đổi số thực chất, cần đồng thời triển khai cả khoa học dữ liệu, công nghệ và quản trị như xây dựng cơ sở dữ liệu thiên tai quốc gia thống nhất, liên thông giữa các ngành; dữ liệu phải được tiêu chuẩn hóa, cập nhật thời gian thực cùng với việc đào tạo đội ngũ cán bộ số trong lĩnh vực thiên tai, giúp họ làm chủ công cụ, phân tích và vận hành hệ thống...

Chuyển đổi số trong phòng, chống thiên tai không phải là đích đến, mà là một quá trình lâu dài, đòi hỏi đầu tư đồng bộ về hạ tầng, nhân lực và thể chế. Bài toán đặt ra không chỉ là công nghệ, mà còn là năng lực khai thác dữ liệu, khả năng phối hợp liên ngành và sự tham gia của cộng đồng.