Mệnh lệnh cấp thiết chấm dứt quản lý "chia khúc" an toàn thực phẩm

Người dân kiểm tra đồ hộp kỹ trước khi mua. Ảnh Tiến Vĩnh - TTXVN

Từ những hộp bột ăn dặm mang thương hiệu HiPP bị thu hồi hàng loạt tại các quốc gia châu Âu có tiêu chuẩn sống cao, đến những vụ việc thịt lợn "bẩn" len vào bếp ăn trường học trong nước bị phát hiện thời gian gần đây là những câu chuyện tưởng chừng xa mà lại rất gần.

Những vấn đề này đang đặt ra một câu hỏi nhức nhối: Ai bảo vệ sự an toàn cho mỗi bữa ăn hằng ngày, nhất là với trẻ em – nhóm dễ tổn thương nhất, khi rủi ro có thể bắt đầu ngay từ chính những bữa ăn tưởng như an toàn nhất. 

Trước thực tế này, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong phiên họp quý 1/2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật mới đây càng trở nên cấp thiết: Phải bảo đảm cao nhất sức khỏe nhân dân, quản lý chặt chẽ toàn bộ chuỗi thực phẩm và xử lý nghiêm mọi sai phạm. Đây không chỉ là định hướng, mà là yêu cầu từ thực tiễn. 

Vụ việc thu hồi sản phẩm ăn dặm HiPP tại Áo là minh chứng rõ ràng cho cách một nền quản trị hiện đại phản ứng trước rủi ro luôn tiềm ẩn. Chỉ từ dấu hiệu “bị can thiệp trái phép” ở một lô hàng, doanh nghiệp đã chủ động thu hồi trên diện rộng tại khoảng 1.500 cửa hàng. Quyết định này, dù gây thiệt hại kinh tế không nhỏ, nhưng phản ánh một nguyên tắc cốt lõi: Trong mọi tình huống, an toàn của người tiêu dùng phải được đặt lên trên hết. Nhưng chính sự quyết liệt ấy lại khiến câu chuyện trong nước trở nên đáng suy ngẫm hơn. 

Ở Việt Nam, nhiều vụ việc gần đây không chỉ dừng lại ở vi phạm đơn lẻ mà còn cho thấy dấu hiệu buông lỏng quản lý, thậm chí có sự tiếp tay có tổ chức. Vụ việc lợn nhiễm dịch tả châu Phi bị đưa vào tiêu thụ, thậm chí đi thẳng vào bếp ăn trường học, là một ví dụ điển hình. Trong tháng 3 vừa qua, Công an thành phố Hà Nội đã phát hiện một chủ lò mổ giết mổ lợn mắc dịch tả châu Phi và câu kết với một số cán bộ kiểm dịch để bỏ qua quy trình kiểm soát.

Từ đầu năm đến khi bị phát hiện, lò mổ đã tiêu thụ khoảng 3.600 con lợn nhiễm bệnh, tương đương gần 300 tấn thịt, qua các chợ đầu mối, chợ dân sinh và cung cấp cho một doanh nghiệp thực phẩm đưa vào trường học. Hay trước đó, Công an Hải Phòng phát hiện khoảng 130 tấn thịt lợn đông lạnh nhiễm bệnh tại kho của Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long. Từ nguồn nguyên liệu này, doanh nghiệp đã chế biến hơn 1,7 tấn pate thành phẩm, tương đương khoảng 14.000 hộp… 

Khi thực phẩm "bẩn" có thể xâm nhập vào nơi đáng lẽ phải an toàn nhất, thì vấn đề không còn là kinh tế, mà đã chạm đến ranh giới của an toàn xã hội. Mặc dù, các cơ quan quản lý như Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) và Bộ Công an đã vào cuộc xử lý nhưng những con số hàng trăm tấn thịt nhiễm bệnh, hàng chục nghìn sản phẩm chế biến từ nguyên liệu không bảo đảm… không chỉ là dữ liệu cảnh báo thông thường.

Đó là những cảnh báo trực diện về nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Đáng lo ngại hơn, không ít vụ việc cho thấy sự câu kết giữa các đối tượng vi phạm và cả những người có trách nhiệm kiểm soát, làm xói mòn niềm tin của xã hội. 

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, một trong những nguyên nhân sâu xa chính là cơ chế quản lý còn phân tán, chồng chéo. Khi nhiều bộ, ngành cùng tham gia quản lý theo từng khâu – từ sản xuất, chế biến đến phân phối – thì trách nhiệm dễ bị “xé nhỏ”.

Trong khi đó, thực phẩm là một chuỗi liên thông, chỉ cần một mắt xích lỏng lẻo cũng có thể kéo theo hệ lụy cho toàn hệ thống.

Theo quy định hiện hành, công tác quản lý được phân công cho nhiều cơ quan: từ chăn nuôi, giết mổ, kiểm dịch đến chế biến, lưu thông, phân phối. Mô hình này tuy có tính chuyên môn hóa, nhưng trong thực tế lại dễ tạo ra khoảng trống trách nhiệm, đặc biệt khi cần xử lý nhanh các tình huống phát sinh. 

Chính vì vậy, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mang ý nghĩa then chốt: Chuyển từ tư duy quản lý theo từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật, mà là thay đổi về cách tiếp cận. 

Như vậy, khi quản lý theo chuỗi, việc kiểm soát không còn dồn vào “khâu cuối” mà được trải dài từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, chế biến, vận chuyển cho đến tiêu dùng. Điều này giúp phát hiện sớm rủi ro, hạn chế nguy cơ “lọt lưới” và nâng cao trách nhiệm của từng chủ thể. Song song với đó là yêu cầu hoàn thiện thể chế. 

Sau nhiều năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm đã bộc lộ không ít bất cập: chồng chéo trong phân công, thiếu rõ ràng về trách nhiệm, chế tài chưa đủ mạnh. Việc sửa đổi luật vì thế không thể chỉ dừng ở kỹ thuật, mà cần một tư duy mới – hiện đại, đồng bộ và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh phải xử lý đồng bộ các vấn đề liên quan đến tiêu chuẩn, quy chuẩn và chất lượng sản phẩm hàng hóa. Điều đó cho thấy an toàn thực phẩm không thể tách rời khỏi tổng thể hệ thống quản lý chất lượng quốc gia. 

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, luật pháp dù hoàn thiện đến đâu cũng sẽ khó phát huy hiệu quả nếu khâu thực thi không nghiêm. Những vụ việc có sự tiếp tay của cán bộ là lời cảnh báo rõ ràng: nếu kỷ luật, kỷ cương không được siết chặt, mọi quy định đều có thể bị vô hiệu hóa.

Vì vậy, yêu cầu “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” trong xử lý vi phạm cần được thực hiện một cách thực chất. Cùng với đó, chuyển mạnh từ tư duy “xử lý hậu quả” sang “phòng ngừa rủi ro”. Điều này đòi hỏi đầu tư cho hệ thống kiểm nghiệm, giám sát, cũng như ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc. Khi mỗi sản phẩm có thể “lần ngược” về nơi sản xuất, trách nhiệm sẽ rõ ràng hơn và cơ hội gian lận sẽ bị thu hẹp. 

Đồng thời, không thể bỏ qua các “điểm nóng” như bếp ăn tập thể, trường học, khu công nghiệp – nơi phục vụ số lượng lớn người ăn mỗi ngày nhưng lại chưa được kiểm soát tương xứng với mức độ rủi ro. Việc tăng cường kiểm tra đột xuất, siết chặt tiêu chuẩn lựa chọn nhà cung cấp là yêu cầu cấp thiết. 

Từ thực tế đó, trong phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tình hình kinh tế - xã hội mới đây, Phó Chủ nhiệm Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga đã đề nghị Chính phủ tiến hành một cuộc tổng kiểm tra toàn quốc về an toàn thực phẩm. Đây không chỉ là phản ứng trước những vụ việc cụ thể, mà là yêu cầu nhìn lại toàn diện hệ thống trong bối cảnh tâm lý lo ngại của người dân đang gia tăng.

Rõ ràng, an toàn thực phẩm không còn là câu chuyện của riêng một ngành, mà là vấn đề của toàn xã hội. Trong câu chuyện đó, trẻ em – những người đáng lẽ phải được bảo vệ tốt nhất lại đang đứng trước rủi ro lớn nhất và cần giải pháp mạnh tay để những vụ việc tương tự không thể tiếp diễn.