Một nước Anh dễ "tổn thương" sau cánh cửa siêu thị

Là một trong những nền kinh tế lớn của châu Âu, nhưng nước Anh lại không đủ khả năng tự nuôi sống người dân của mình nếu một cuộc khủng hoảng ập tới. Lời cảnh báo ấy vừa được đặt lên bàn làm việc của Thủ tướng Anh Andy Burnham, trong một bức thư có 180 chữ ký của các học giả, lãnh đạo hội đồng địa phương và cả những người làm nông.

Họ chỉ ra rằng biến đổi khí hậu, các cuộc tấn công mạng, những chuyển dịch địa chính trị và các cú sốc năng lượng đều có thể đẩy nguồn cung lương thực của nước Anh vào thế hiểm nguy.

Một đất nước mà các kệ siêu thị lúc nào cũng đầy ắp hàng lại đang phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài tới mức đáng ngại: khoảng 45-50% thực phẩm được nhập khẩu, từ Tây Ban Nha, Hà Lan, Pháp cho đến Nam Phi, Colombia và Brazil. Dòng chảy ấy mang lại nguồn thực phẩm dồi dào, giá rẻ và không phụ thuộc vào mùa vụ. Nhưng một khi các chuỗi cung ứng quốc tế đứt gãy, năng lực tự sản xuất trong nước lại bị mô tả là "yếu kém đến đáng buồn" ở nhiều nhóm mặt hàng. Nghiêm trọng hơn, bức thư cảnh báo rằng chính các nguồn cung lương thực quốc tế "có thể bị vũ khí hóa".

Điều khiến tình thế thêm mong manh là nước Anh vận hành hệ thống lương thực kiểu "đúng lúc" (just-in-time) - gần như không dự trữ, mà đưa hàng hóa trực tiếp từ nông trại và cảng biển lên kệ siêu thị theo nhu cầu phát sinh. Giáo sư Tim Lang (Đại học City), chuyên gia chính sách thực phẩm và là một trong những người ký tên vào bức thư, diễn giải bằng một hình ảnh đời thường: mỗi lần khách thanh toán ở quầy thu ngân, chiếc máy không chỉ cộng hóa đơn mà còn lập tức đặt hàng bổ sung. Cả một quốc gia ăn uống theo nhịp "hết đến đâu, gọi đến đó".

Nước Anh không phải chưa từng biết lo xa. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, họ đã dựng một hệ thống dự trữ lương thực chiến lược quy mô lớn- 67 kho trên khắp cả nước, tích trữ khoảng 200.000 tấn thực phẩm - nhưng hệ thống ấy bị thu hẹp dần rồi xóa bỏ hoàn toàn vào thập niên 1990. Đến năm 2024, chính phủ ra mắt trang web "Prepare" (tạm dịch là Sẵn sàng ứng phó), khuyến cáo mỗi hộ gia đình tự trữ thực phẩm đủ dùng cho mỗi thành viên trong 72 giờ. Song như bức thư chỉ ra, lời khuyên ấy gần như bỏ ngỏ câu hỏi về tính khả thi và khả năng chi trả của nhiều hộ gia đình thu nhập thấp, khi trong chính cuộc khảo sát năm 2026 của Chính phủ, 29% số người được hỏi thừa nhận thiếu tiền nên không thể chuẩn bị thêm. An ninh lương thực, rốt cuộc, cũng là một phép thử đối với công bằng xã hội.

Soi sang các nước khác, khoảng cách càng lộ rõ. Thụy Sĩ duy trì kho dự trữ bắt buộc với lúa mì, gạo, dầu ăn, đường và cà phê đủ cho toàn dân trong ba đến bốn tháng, và đang mở rộng để trụ được cả năm. Trung Quốc vận hành kho dự trữ ngũ cốc quốc gia có thể cung cấp đủ gạo cho cả nước trong một năm. Đằng sau những con số ấy là một chiến lược nhất quán: dự trữ lương thực là một khoản bảo hiểm cho an ninh quốc gia.

Trớ trêu thay, đúng lúc cần một nền tảng ổn định, chính trường Anh lại đang bồi thêm một tầng bất định mới. Vấn đề thực phẩm và đồ uống nằm ở vị trí hạt nhân trong những tính toán của Thủ tướng Burnham khi ông hướng tới một hiệp định với EU tại hội nghị thượng đỉnh Brussels tháng 11/2026 - thỏa thuận mà ông kỳ vọng sẽ kéo giá thực phẩm trong các cửa hàng đi xuống. Thế nhưng đảng Bảo thủ đối lập tuyên bố sẽ xé bỏ bất kỳ thỏa thuận nào như vậy, với lý do nó buộc nước Anh phải "sao chép nguyên xi" các quy định của Brussels.

Chính viễn cảnh "nay liên kết, mai phân tách" ấy khiến các nhà sản xuất lo ngại. Bà Karen Betts, Tổng Giám đốc điều hành Liên đoàn Thực phẩm và Đồ uống, cảnh báo các đảng phái đang gây ra sự bất định rất lớn cho ngành, và sẽ tạo xáo trộn nghiêm trọng nếu luật lệ cứ liên tục đổi thay. Một hệ thống đã mỏng về dự trữ, nặng về nhập khẩu, nay lại phải phấp phỏng trước nguy cơ thay đổi khung pháp lý vài năm một lần - đó là tầng rủi ro chồng lên rủi ro.

Các tác giả bức thư không chỉ gióng chuông, mà còn hiến kế. Họ đề xuất lập một hội đồng quốc gia mới về an ninh lương thực, quốc phòng và khả năng chống chịu, theo hình thức hợp tác giữa Bộ Quốc phòng và Bộ Môi trường, Thực phẩm và Các vấn đề Nông thôn (DEFRA); đồng thời đẩy mạnh sản xuất trong nước những mặt hàng hiện chủ yếu phải nhập - các loại đậu, rau, trái cây và hạt.

Bức thư khép lại bằng một thông điệp gửi thẳng tới người đứng đầu Chính phủ Anh: bảo đảm nguồn lương thực đầy đủ cho mọi người dân trong một kỷ nguyên đầy biến động sẽ không hề dễ dàng, và an ninh lương thực phải được coi trọng, bảo vệ. Và câu chuyện của nước Anh cho thấy, với vấn đề hệ trọng ấy, sự chuẩn bị từ sớm, từ xa luôn khôn ngoan hơn so với việc bị động chờ biến cố gọi tên.