Nền giáo dục Anh và túi tiền người nước ngoài

Có những con số, khi đọc lên, khiến người ta phải dừng lại. 456.000 bảng (khoảng 16 tỷ đồng) - đó là tổng học phí mà một sinh viên quốc tế phải bỏ ra để hoàn thành tấm bằng y khoa sáu năm tại Đại học Cambridge (Anh), chưa kể các khoản chi phí sinh hoạt đi kèm. Mức học phí này tương đương giá một căn nhà ở ngoại ô London, được đầu tư vào một tấm bằng và một tên trường đại học.

Người ta có thể lập luận rằng đây là thị trường, rằng Oxford và Cambridge xứng đáng được định giá theo đẳng cấp. Ông Nick Hillman, Giám đốc Viện Chính sách Giáo dục Đại học nhấn mạnh rằng các trường đại học hàng đầu có thể đưa ra mức giá họ muốn vì những tấm bằng mà họ bán "rất đẳng cấp và rất khan hiếm". Lập luận ấy không sai về mặt kinh tế. Nhưng nó che khuất một thực tế đáng lo ngại hơn: đây là dấu hiệu của một hệ thống giáo dục đang dựa vào nguồn tài chính từ sinh viên nước ngoài.

Câu chuyện bắt đầu từ nhiều năm trước, khi Chính phủ Anh dừng tăng học phí đối với sinh viên trong nước. Họ hiện chỉ phải đóng tối đa 9.790 bảng/năm, cao hơn 790 bảng so với năm 2012. Trong khi đó, chi phí để vận hành một trường đại học nghiên cứu hàng đầu không đứng yên theo chính sách. Kết quả là các trường ngày càng thua lỗ khi đào tạo sinh viên trong nước và phải bù đắp bằng cách nâng học phí quốc tế lên mức mà ngay cả người trong cuộc cũng phải thừa nhận là "gây sốc". Học phí ngành khoa học, kỹ thuật và tin học tại Oxford đã tăng 67% trong 5 năm qua, đẩy mức phí thường niên lên 62.820 bảng. Đây không phải điều chỉnh mà là tái cơ cấu nguồn thu toàn diện, được thực hiện một cách lặng lẽ.

Điều đáng suy nghĩ không chỉ là con số, mà là cơ chế ẩn sau nó. Các trường đại học của Anh, phần lớn hoạt động theo mô hình phi lợi nhuận, đang bán dịch vụ đào tạo đắt nhất thế giới cho sinh viên quốc tế để duy trì các hoạt động mà về bản chất không sinh lời: nghiên cứu cơ bản, giảng dạy nhân văn, hỗ trợ sinh viên trong nước. Ông Hillman mô tả thẳng thắn: "Họ đang bán dịch vụ đào tạo y khoa hàng đầu cho những ai có khả năng chi trả". Đó là một sự thừa nhận trung thực, nhưng cũng là một lời cảnh báo: khi nền giáo dục công lấy học phí của người nước ngoài làm trụ cột tài chính, cả tính công bằng lẫn sự bền vững của nó đều đang bị đặt dấu hỏi.

Và hệ thống ấy đang bước vào vùng rủi ro. Cơ quan quản lý giáo dục đại học đã nhiều lần cảnh báo về "tâm lý lạc quan thái quá và cố hữu" trong dự báo tuyển sinh quốc tế, sau nhiều năm biến động. Hiện 1/5 tổng doanh thu của toàn ngành đến từ học phí quốc tế - một mức độ phụ thuộc không thể gọi là lành mạnh. Và rủi ro sắp thành hiện thực: một khoản phí quốc tế mới trị giá 925 bảng/năm đối với mỗi sinh viên, có hiệu lực từ tháng 8/2028, được dự báo sẽ khiến số lượng sinh viên đăng ký giảm 14.000 người ngay trong năm đầu tiên, gây thiệt hại 270 triệu bảng cho toàn ngành.

Trong khi đó, hiện Chính phủ Anh đang cân nhắc một bước đi tưởng như nghịch lý: giảm học phí cho sinh viên của Liên minh châu Âu (EU) như một phần trong tiến trình tái thiết quan hệ Anh - EU. Đây vốn là một ranh giới đỏ mà Thủ tướng Keir Starmer từng khẳng định sẽ không vượt qua, nay được đặt lên bàn đàm phán.

Đứng trước viễn cảnh này, các trường đại học đã phản đối và yêu cầu chính phủ phải bù đắp tài chính cho bất kỳ nhượng bộ nào. EU đề xuất rằng sinh viên châu Âu sẽ đóng học phí ngang "chi phí đào tạo thực tế bình quân", nhưng với các ngành khoa học tốn kém, mức đó vẫn có thể để lại những khoảng trống tài chính lớn mà không ai rõ ai sẽ lấp đầy.

Nhìn toàn cảnh, bức tranh hiện ra với đường nét khá rõ: một hệ thống giáo dục đại học vốn được xem là niềm tự hào quốc gia đang vận hành trong trạng thái căng thẳng tài chính mãn tính. Chính phủ trung ương để các trường tự xoay xở bằng cách khai thác nhu cầu từ thị trường quốc tế. Ông Jamie Arrowsmith, Giám đốc Bộ phận Quốc tế thuộc Hiệp hội các trường Đại học Vương quốc Anh phát biểu: "Nếu không có đầu tư thỏa đáng từ chính phủ, các trường sẽ tiếp tục phải đưa ra những quyết định khó khăn".