Phân quyền mạnh cho đô thị đặc biệt phải đi đôi với kiểm soát quyền lực

Các đại biểu Quốc hội đánh giá cao dự thảo Luật đã đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị đặc biệt; song nhấn mạnh, “phân quyền càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ”, từ đó tạo hành lang pháp lý đủ mạnh, linh hoạt để thúc đẩy đô thị Việt Nam phát triển hiện đại, thông minh, xanh, bền vững và có sức cạnh tranh quốc tế.

Trao quyền mạnh hơn để tạo động lực phát triển

Thảo luận tại hội trường, đa số đại biểu Quốc hội đánh giá cao tinh thần đổi mới và tính kiến tạo phát triển của dự thảo Luật với nhiều chính sách mang tính đột phá như đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị đặc biệt trong tổ chức bộ máy, quản lý biên chế và xây dựng thực thi chính sách; phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng; phát triển khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế; đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công; ưu tiên tái định cư tại chỗ và mở rộng quyền tự chủ của chính quyền đô thị... Các quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, tạo cơ sở để triển khai nhanh hơn các dự án hạ tầng chiến lược và các mô hình phát triển đô thị mới.

Cho ý kiến về tăng quyền chủ động cho đô thị đặc biệt, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) nêu, quy hoạch của một siêu đô thị tác động vượt địa giới hành chính, liên quan giao thông vùng, cảng biển, sân bay, nguồn nước, lưu vực sông và nhiều kết cấu hạ tầng quốc gia. Tờ trình của Chính phủ nêu Chủ tịch UBND thành phố báo cáo Thủ tướng trước khi phê duyệt, nhưng dự thảo chỉ quy định phê duyệt sau khi HĐND thông qua.

Theo đại biểu, dự thảo Luật chỉ quy định nghĩa vụ báo cáo là chưa đủ, vì báo cáo không đồng nghĩa với cơ chế xử lý khi có ý kiến khác nhau; đề nghị Luật quy định rõ việc lấy ý kiến và xử lý ý kiến của Chính phủ hoặc Thủ tướng đối với nội dung liên quan quy hoạch ngành quốc gia, kết cấu hạ tầng quốc gia và liên vùng trước khi thành phố phê duyệt. Đồng thời, đại biểu đề nghị Luật xác định rõ phạm vi quy định mà UBND thành phố được quyết định tạm thời không áp dụng. Trường hợp khác với luật, nghị quyết của Quốc hội, phải thực hiện theo đúng cơ chế được Quốc hội cho phép, tránh tạo "vùng xám" giữa thử nghiệm công nghệ và thí điểm chính sách pháp luật.

“Tinh thần của dự án luật là trao quyền mạnh hơn để tạo động lực phát triển. Nhưng trao quyền càng mạnh thì càng phải luật hóa rõ 3 yêu cầu: Ranh giới quyền lực, trách nhiệm của người quyết định và cơ chế kiểm soát độc lập. Nếu làm rõ được 3 vấn đề này, Luật Phát triển đô thị không chỉ giúp cho các đô thị làm được nhiều hơn, mà quan trọng hơn là làm nhanh, hiệu quả hơn, vẫn đảm bảo an toàn pháp lý, bảo vệ nguồn lực công và lợi ích lâu dài của người dân”, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh.

Quan tâm về phân quyền triệt để đi đôi với kiểm soát quyền lực và nâng cao vai trò của HĐND, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) bày tỏ tán thành với nguyên tắc phân quyền triệt để và yêu cầu, thẩm quyền trách nhiệm người đứng đầu phải gắn với kiểm soát quyền lực, công khai và minh bạch.

Tuy nhiên, theo đại biểu Trịnh Xuân An: Dự thảo Luật đã giao hơn 150 thẩm quyền cho HĐND, được quyết định rất nhiều vấn đề lớn. Vấn đề không chỉ là số lượng quyền mà quan trọng hơn là tính chất của quyền được trao cho HĐND. HĐND đang có một không gian rất lớn để quyết định chính sách của địa phương. Do đó phân quyền cho địa phương không nên chỉ được hiểu là chuyển quyền từ Trung ương xuống UBND và Chủ tịch UBND. Trong cơ chế này, HĐND phải thực sự phát huy được vai trò của thiết chế dân chủ, dân cử, quyết định chính sách và kiểm soát hoạt động của cơ quan hành chính địa phương.

Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị làm rõ hơn 3 mức kiểm soát gắn với vai trò của HĐND. Đó là: Trước khi quyết định, trong quá trình thực hiện, hậu kiểm đánh giá và xử lý trách nhiệm sau thực hiện. Đồng thời nâng cao vai trò năng lực của các ban HĐND, đại biểu chuyên trách để phát huy xứng tầm với tính chất vai trò của cơ quan hoạch định chính sách của các đô thị đặc biệt này; xác định rõ ranh giới của quyền được quyết định khác với pháp luật chung và cơ chế kiểm tra, giám sát tương ứng.

Phân quyền mạnh, kiểm soát càng chặt chẽ

Thảo luận về dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) cho rằng, một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo Luật là đẩy mạnh phân quyền cho chính quyền đô thị.

“Phân quyền mạnh sẽ tạo điều kiện để địa phương chủ động linh hoạt và trách nhiệm hơn trong tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, phân quyền càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ”, đại biểu nhấn mạnh và đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cân nhắc làm rõ trách nhiệm tài chính của người đứng đầu, cơ chế giám sát của Quốc hội, Chính phủ, HĐND; đồng thời quy định cụ thể tiêu chí, điều kiện để các thành phố khác được áp dụng cơ chế của luật, bảo đảm đúng năng lực quản trị, tránh phát sinh cơ chế xin - cho và tình trạng áp dụng khi chưa đủ điều kiện.

Về cơ chế tự chủ trong quản lý biên chế và chính sách thu hút, đại biểu Nguyễn Đại Thắng thống nhất với chủ trương tăng tính chủ động cho chính quyền đô thị, đặc biệt trong quản trị nguồn nhân lực.

Đối với quy định giao HĐND thành phố quyết định chính sách thu nhập đối với những người làm việc tại các cơ quan Trung ương trên địa bàn, đại biểu cho rằng cần cân nhắc kỹ vì có thể gây ảnh hưởng đến tính thống nhất của chế độ công vụ, làm phát sinh những vấn đề về trách nhiệm ngân sách và tác động đến tính độc lập khách quan của các cơ quan Trung ương đóng trên địa bàn.

Đại biểu đề nghị quy định rõ nguồn kinh phí thực hiện do ngân sách địa phương bảo đảm, không sử dụng ngân sách Trung ương, không làm tăng nhiệm vụ chi của ngân sách Trung ương và không làm thay đổi chế độ chính sách chung đối với cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của pháp luật.

Liên quan đến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa cơ chế thử nghiệm với pháp luật chuyên ngành, nhất là pháp luật về đất đai, tiền tệ, quy hoạch, đầu tư để tránh khoảng trống và xung đột pháp lý trong thực hiện. Đồng thời cần quy định rõ phạm vi, điều kiện, thời gian giám sát và đánh giá kết quả thử nghiệm cũng như nguyên tắc bảo vệ cán bộ trong trường hợp đã thực hiện đúng quy trình, đúng phạm vi được cấp có thẩm quyền cho phép nhưng phát sinh rủi ro do khách quan.

Liên quan đến tháo gỡ các dự án chậm triển khai, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, đây là nguồn lực đang bị đóng băng, trong đó đất đai chưa được sử dụng hiệu quả. Vì vậy, xây dựng cơ chế xử lý các dự án tồn đọng là cần thiết, nhưng phải đi kèm những "khóa" kiểm soát chặt chẽ.

Đề nghị bổ sung 2 "khóa" kiểm soát, đại biểu nêu, khi cho phép tiếp tục dự án phải rà soát, xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính về đất đai và nghĩa vụ phát sinh do việc phải điều chỉnh tiếp tục dự án, bảo đảm Nhà nước không thất thu nhưng cũng không xác lập lại nghĩa vụ đã được thực hiện hợp pháp. Không thể để cơ chế giải phóng nguồn lực trở thành cơ chế hợp thức hóa lợi ích phát sinh từ việc dự án bị kéo dài.

Bên cạnh đó, với dự án có giá trị đất đai, tài sản công hoặc nghĩa vụ tài chính lớn, phức tạp, đại biểu cho rằng, cần có thẩm định liên ngành trước khi quyết định; cân nhắc thời hạn đến ngày 31/12/2026, bởi việc kéo dài tới 10 năm có thể làm giảm tính cấp bách và tạo tâm lý chờ đợi.