Quốc hội: Đề nghị thiết lập “hàng rào an toàn” cho hòa giải trực tuyến

* Bổ sung nguyên tắc bảo mật đối với hòa giải trực tuyến

Theo đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Lâm Đồng), hòa giải ở cơ sở là một hoạt động mang tính nhân văn rất sâu sắc của dân tộc. Điểm đặc biệt của hòa giải ở cơ sở là không chỉ giải quyết một tranh chấp mà còn phải giữ lại một mối quan hệ. Vì vậy, nhìn nhận hòa giải ở cơ sở chính là một khâu phòng ngừa xã hội từ sớm, từ cơ sở.

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: Doãn Tấn - TTXVN

Điều 25 dự thảo luật cho phép hòa giải bằng hình thức trực tuyến hoặc kết hợp. Quy định này phù hợp với thực tiễn hiện nay. Đại biểu Liêm lấy ví dụ, một gia đình ở địa phương có tranh chấp lối đi chung, một người con đang làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, một người đang ở địa phương.

Nếu bắt buộc tất cả phải trở về để gặp trực tiếp thì có thể phải chờ đợi rất lâu. Nhưng bằng một cuộc họp trực tuyến, tổ hòa giải có thể kết nối ngay các bên trong vài ngày. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách, tạo điều kiện giải quyết mâu thuẫn kịp thời hơn. 

Tuy nhiên, theo đại biểu, điều này cũng đặt ra một vấn đề khác. Giả sử trong cuộc hòa giải trực tuyến, một bên âm thầm dùng điện thoại khác để ghi hình, sau đó cắt một đoạn phát biểu đưa lên mạng xã hội hoặc gửi vào nhóm dân cư; hoặc phía sau màn hình có người thứ ba đang nghe toàn bộ câu chuyện nhưng bên còn lại không hề biết; hoặc hình ảnh, giọng nói, thông tin về tài sản, gia đình liên quan đến tranh chấp được lưu lại và chuyển cho người khác. Khi đó, một buổi hòa giải vốn được tổ chức để hàn gắn quan hệ lại có khi trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn mới. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa hòa giải trực tiếp và hòa giải trên môi trường số. 

Ông cho rằng, trong một cuộc gặp gỡ trực tiếp tại thôn, tổ dân phố, hòa giải viên có thể nhìn thấy ngay ai đang có mặt trong phòng. Nhưng trong môi trường trực tuyến, không thể mặc nhiên biết ai đang ở phía sau màn hình, ai đang ghi âm, ghi hình và dữ liệu sẽ đi đâu sau cuộc hòa giải kết thúc. Vì vậy, Điều 25 không nên chỉ quy định hình thức hòa giải rồi giao toàn bộ cho Chính phủ hướng dẫn như báo cáo tiếp thu hiện nay, mà cần ghi ngay trong luật một số nguyên tắc tối thiểu.

Thứ nhất, hòa giải trực tuyến phải có sự đồng thuận của các bên. Không nên vì thuận lợi về công nghệ mà biến hình thức trực tuyến thành một lựa chọn áp đặt đối với người dân.

Thứ hai, phải bảo đảm xác định đúng người tham gia và kiểm soát người được phép có mặt trong phiên hòa giải. Mục tiêu không phải tạo nên một quy trình xác thực thật phức tạp, mà là bảo đảm các bên biết rõ mình đang trao đổi với ai, ai đang được tiếp cận những nội dung hòa giải.

Thứ ba, việc ghi âm, ghi hình, sao chép, lưu trữ hoặc cung cấp nội dung trong phiên hòa giải cho người khác phải có sự đồng ý của các bên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đồng thời phải tuân thủ yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin. 

“Ở đây vấn đề không đơn thuần là đưa một cuộc hòa giải lên môi trường số. Điều quan trọng hơn là khi đưa hòa giải lên môi trường số, chúng ta phải giữ được những giá trị làm nên hiệu quả của cuộc hòa giải từ cơ sở, đó là: tự nguyện, kín đáo, chân thành và tin cậy”, đại biểu Liêm nhấn mạnh và cho rằng, làm được như vậy vừa khuyến khích được chuyển đổi số, vừa phòng ngừa được các rủi ro thực tế, không để một công cụ được tạo ra để hòa giải mâu thuẫn lại vô tình trở thành nguyên nhân của những mâu thuẫn khác.

* “Lằn ranh đỏ” bảo vệ người yếu thế trong hòa giải ở cơ sở 

Liên quan đến việc thiết lập “lằn ranh đỏ” bảo vệ đối tượng yếu thế, đại biểu Lưu Thị Thúy Hằng (Phú Thọ) phân tích, điểm c khoản 1 Điều 3 dự thảo quy định không hòa giải đối với vi phạm pháp luật bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính, nhưng tại khoản 7 Điều 4 lại quy định nguyên tắc hòa giải không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự. Quy định này chưa thực sự thống nhất.

“Thực tế có rất nhiều vụ việc như phụ nữ, trẻ em bị bạo hành, xâm hại nghiêm trọng nhưng chính quyền cơ sở lại đưa ra hòa giải với tư duy ‘dĩ hòa vi quý’, ‘đóng cửa bảo nhau’. Hậu quả để lại là kẻ bạo hành thoát tội mà nạn nhân lại tiếp tục chịu bạo hành và việc áp dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp bị trì trệ”, đại biểu Hằng nhận định.

Đồng thời đề nghị Quốc hội xem xét sửa đổi quy định tại Điều 3 theo hướng nghiêm cấm sử dụng hòa giải đối với các vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em, mua bán người; cấm dùng hòa giải làm công cụ để trì hoãn các biện pháp tư pháp bảo vệ nạn nhân.

Tán thành với việc dự thảo luật bổ sung quy định về người được mời tham gia hòa giải, tạo cơ sở pháp lý huy động trí tuệ, kinh nghiệm của các chủ thể như già làng, trưởng bản, chức sắc, chức việc, người có uy tín trong dòng họ, người có trình độ pháp lý, kinh nghiệm xã hội, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc lựa chọn người được mời phải bảo đảm tính độc lập, khách quan và không có xung đột lợi ích với các bên trong vụ việc. Chính phủ cần quy định cụ thể trình tự, thủ tục mời người tham gia và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức nơi người được mời. 

Cũng theo đại biểu, việc quy định tổ hòa giải tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số bắt buộc có hòa giải viên là người dân tộc thiểu số, bố trí người phiên dịch đã thể hiện sâu sắc chính sách dân tộc của Nhà nước. Cần bổ sung quy định hòa giải viên là người dân tộc thiểu số tham gia tổ hòa giải phải là đại diện cho số đông người dân tộc thiểu số tại nơi đó, tránh trường hợp hòa giải viên là người của dân tộc này lại tham gia hòa giải tại vùng có đông đồng bào thuộc dân tộc khác dẫn đến rào cản về phong tục và ngôn ngữ. 

Đồng quan điểm, đại biểu Trương Hồ Hải (An Giang) thông tin, thực tiễn 12 năm qua cho thấy nhiều việc rất phức tạp liên quan đến đất đai, hôn nhân, thừa kế, dân tộc, tôn giáo, đòi hỏi phải có sự hỗ trợ của những người có chuyên môn pháp lý, am hiểu chuyên môn sâu sắc về lĩnh vực hoặc những người có uy tín đặc biệt. Quy định này giúp huy động tối đa nguồn lực xã hội mà vẫn giữ được nguyên bản chất tự nguyện cộng đồng của hòa giải ở cơ sở. 

Bày tỏ không đồng tình với việc bầu và chỉ định các hòa giải viên và tổ hòa giải ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (Phú Thọ) tranh luận, hiện nay, lực lượng hòa giải ở cơ sở chủ yếu nằm trong các tổ chức chính trị - xã hội, bao gồm người có uy tín. “Lấy người uy tín ở đâu ra để bầu tiếp. Tôi thấy như này là không thực tế”, đại biểu Tuấn thẳng thắn nói.

Nêu thực tế địa phương, Giám đốc Công an tỉnh Phú Thọ chỉ ra các vụ hòa giải ít nhiều đều có có sự tham gia, hỗ trợ của lực lượng Công an và lực lượng bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở để hòa giải thành, tỷ lệ tổ hòa giải độc lập tổ chức hòa giải thành công là rất ít. 

Nếu chính quy hóa lực lượng hòa giải theo luật này sẽ rất khó đi vào thực tế. Luật cần quy định để phát huy được vai trò của các tổ chức chính trị trong Mặt trận Tổ quốc như hội thanh niên, phụ nữ, cựu chiến binh, người cao tuổi, đặc biệt là lực lượng an ninh trật tự ở cơ sở - những thành phần chính liên quan đến hòa giải ở cơ sở hiện nay. 

Giải trình sau đó, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo vẫn duy trì cơ chế bầu kết hợp bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên là kế thừa quy định hiện hành.

Hình thức bầu là một phương thức giúp cho cộng đồng dân cư trực tiếp lựa chọn những người có uy tín, am hiểu phong tục tập quán và được người dân tín nhiệm để thực hiện hòa giải. Điều này sẽ giúp củng cố niềm tin của người dân và tránh tình trạng hành chính hóa một thiết chế vốn dĩ mang tính xã hội và tự nguyện. 

Tuy nhiên, qua tổng kết thực tiễn có một số vướng mắc. Dự thảo luật đã bổ sung cơ chế chỉ định trong một số trường hợp không thể bầu được, để đảm bảo duy trì hoạt động thường xuyên của tổ hòa giải và giải quyết những vướng mắc phát sinh. Các hình thức bầu được quy định đa dạng, không cứng nhắc. Cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu thêm ý kiến các đại biểu về biểu quyết qua mạng xã hội, thời hạn bầu, trình tự bầu…