Sản phẩm OCOP: “Đại sứ văn hóa” nâng tầm giá trị làng quê Việt

Sản phẩm OCOP chế biến từ gạo Bích Chi của tỉnh Đồng Tháp đã lưu hành tại hơn 40 thị trường trên thế giới trong hơn 50 năm qua. Ảnh: Hồng Nhung-TTXVN

Thông qua Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP), những câu chuyện gắn với nét đẹp văn hóa của người nông dân đã được tái hiện, đưa các sản phẩm địa phương không chỉ tiếp cận thị trường trong nước mà còn ra thị trường nước ngoài, trở thành những "đại sứ văn hóa" đích thực của từng vùng đất.

Trải qua hành trình triển khai sâu rộng, chương trình OCOP đã ghi nhận sự chuyển biến về nhận thức của các chủ thể sản xuất. Từ chỗ chỉ sản xuất truyền thống, quy mô nhỏ lẻ, nhiều hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ đã chủ động đầu tư chuẩn hóa quy trình, thiết kế bao bì, chú trọng xây dựng sản phẩm gắn với bản sắc văn hóa địa phương.

Nhờ được gắn nhãn OCOP mà các mặt hàng nông sản, thực phẩm, đồ uống và hàng thủ công mỹ nghệ như có "tấm giấy thông hành" uy tín để bước vào hệ thống bán lẻ hiện đại, sàn thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu. 

Tại vùng đất sen hồng Đồng Tháp, tinh hoa ẩm thực dân gian từ gạo và trái cây đã được nhiều người biết đến nhờ chương trình OCOP.

Với hơn 120 loại bánh dân gian truyền thống cùng nguồn nguyên liệu nông sản dồi dào, các cơ sở sản xuất nơi đây đã biến những món ăn vặt mộc mạc như cốm gạo, chuối sấy dẻo, bánh xoài tươi thành các sản phẩm OCOP đạt tiêu chuẩn từ 3 đến 5 sao.

Không dừng lại ở thị trường nội địa, một số mặt hàng đã theo chân du khách xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Australia hay Hàn Quốc, khẳng định sức hút của hương vị quê nhà. 

Sản phẩm quê tại Đồng Tháp được chứng nhận OCOP như là một giấy thông hành để vị quê được nhiều người tiêu dùng biết đến. Tính đến nay, tại tỉnh Đồng Tháp có 1.060 sản phẩm vị quê được chứng nhận OCOP; trong đó 820 sản phẩm chứng nhận 3 sao, 4 sản phẩm đạt 5 sao và hơn 230 sản phẩm đạt 4 sao. 

Tại Thủ đô Hà Nội, nơi hội tụ hàng nghìn làng nghề truyền thống như gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, sơn mài Hạ Thái hay mây tre đan Phú Vinh, các sản phẩm OCOP đã trở thành những món quà đầy ý nghĩa mang nét văn hóa riềng từng địa phương. Bộ sản phẩm gốm men suối ngọc của Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh Gốm sứ Tân Thịnh đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia là một điển hình cho sự kết hợp giữa kỹ thuật cổ truyền và tư duy sáng tạo hiện đại. 

Nghệ nhân Trần Đức Tân, đại diện Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh Gốm sứ Tân Thịnh chia sẻ: "Chúng tôi không chỉ tạo ra sản phẩm để bán. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện, là một tinh thần, là sự sống của làng gốm trong hình hài hôm nay. Chương trình OCOP đã tạo động lực rất lớn để các làng nghề nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời mở ra tấm giấy thông hành đưa sản phẩm truyền thống tiếp cận những thị trường rộng lớn hơn". 

Sự thành công của các sản phẩm OCOP tiêu biểu khẳng định, khi được đầu tư đúng mức về thiết kế, bảo đảm tiêu chuẩn an toàn và ẩn chứa chiều sâu văn hóa, sản phẩm OCOP sẽ vượt khỏi giá trị hàng hóa thông thường. Mỗi món quà OCOP trao đi mang theo thông điệp về văn hóa, tiềm năng phát triển của địa phương, từ đó thúc đẩy phát triển du lịch, thương mại dịch vụ và xây dựng thương hiệu quốc gia trong tiến trình hội nhập. 

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, phát triển sản phẩm OCOP thành món quà tặng mang tính biểu tượng vẫn còn gặp không ít rào cản. Thực tế cho thấy nhiều sản phẩm OCOP vẫn dừng ở hàng hóa thô, bao bì chưa thực sự tinh tế, mẫu mã chưa tối ưu cho việc vận chuyển xa hoặc đáp ứng tiêu chuẩn khách quốc tế. Nhiều chủ thể vẫn thiếu hồ sơ song ngữ, thẻ giới thiệu văn hóa hay công nghệ mã QR truy xuất nguồn gốc... 

Theo Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội Hà Thị Vinh, một sản phảm OCOP gắn với biểu tượng địa phương hoàn chỉnh không chỉ gồm vật phẩm mà còn phải có thiết kế, bao bì, câu chuyện, thông tin giới thiệu và cách thức trao tặng phù hợp. Chính những yếu tố đó mới tạo nên sức sống và giá trị bền vững cho từng sản phẩm. 

Bên cạnh đó, năng lực cung ứng của các chủ thể OCOP cũng cần tiếp tục được nâng cao. Một số sản phẩm có giá trị nghệ thuật cao nhưng khó sản xuất với số lượng lớn; ngược lại, nhiều cơ sở đáp ứng được năng lực cung ứng nhưng thiết kế và câu chuyện văn hóa chưa đủ sức tạo dấu ấn. Vì vậy, việc phân nhóm, đánh giá và hỗ trợ nâng cấp sản phẩm là yêu cầu cấp thiết. 

Để khắc phục những hạn chế này và nâng cao toàn diện chất lượng chương trình, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP, có hiệu lực từ ngày 22/5/2026. Bộ tiêu chí mới này chuẩn hóa thang điểm 100 với các phân vùng cụ thể về sức mạnh cộng đồng, khả năng tiếp thị, câu chuyện sản phẩm và chỉ tiêu chất lượng. 

Đáng chú ý, khung pháp lý mới tăng cường cơ chế hậu kiểm, quy định giấy chứng nhận OCOP chỉ có thời hạn 36 tháng, đồng thời siết chặt quản lý an toàn thực phẩm, sở hữu trí tuệ và thu hồi chứng nhận đối với các trường hợp gian lận hoặc vi phạm chất lượng. 

Tính đến giữa năm 2026, cả nước đã có hơn 21.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên với hơn 10.600 chủ thể tham gia. Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, chương trình OCOP không còn chú trọng chuyển hướng tăng nhanh về số lượng "mỗi xã thêm một sản phẩm", mà tập trung toàn lực vào việc chuẩn hóa, nâng chất và bảo đảm tính bền vững. Các địa phương đang tích cực phân nhóm, hỗ trợ nâng cấp sản phẩm, chú trọng đào tạo năng lực quản trị, tư duy thương mại điện tử và thiết kế quà tặng tích hợp giá trị văn hóa. 

Việc nâng tầm sản phẩm OCOP trở thành những "đại sứ văn hóa" không chỉ gia tăng giá trị kinh tế cho nông dân và làng nghề, mà còn là hướng đi chiến lược nhằm bảo tồn di sản, phát triển kinh tế nông thôn xanh. Khi mỗi sản phẩm OCOP chứa đựng trọn vẹn bản sắc và chất lượng vượt trội, đó sẽ là chiếc cầu nối bền chặt đưa nét đẹp văn hóa truyền thống Việt Nam vươn xa tới bạn bè quốc tế.