Sản xuất xanh lan tỏa từ đồng ruộng đến chuỗi giá trị

Với hàng loạt chính sách và đề án trọng điểm được triển khai đồng bộ, phát triển nông nghiệp giảm phát thải, xanh, sinh thái không còn dừng ở những khẩu hiệu hay định hướng chung chung, mà đã bước vào giai đoạn hành động quyết liệt. Những mô hình sản xuất ít phát thải, kinh tế tuần hoàn, liên kết chuỗi giá trị đang từng bước đi vào thực chất, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định, chuyển đổi xanh không chỉ nhằm gia tăng năng suất hay giá trị xuất khẩu, mà quan trọng hơn là giảm thiểu rủi ro khí hậu, bảo vệ hệ sinh thái, nâng cao chất lượng sống của người dân nông thôn và khẳng định vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Hành trình ấy không diễn ra đồng loạt, mà được hiện thực hóa thông qua hàng loạt mô hình cụ thể, bắt đầu từ những vùng sản xuất, hợp tác xã và từng hộ nông dân.

Tại phường Tân Thành, TP. Hồ Chí Minh, Hợp tác xã Bưởi Da xanh Hắc Dịch là một ví dụ tiêu biểu cho quá trình chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang canh tác xanh, bài bản và có liên kết. Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, ít chịu tác động của thiên tai lớn, hợp tác xã áp dụng thành công kỹ thuật xử lý cho trái rải vụ, qua đó duy trì nguồn cung ổn định cho thị trường quanh năm. Trung bình mỗi tháng, hợp tác xã cung ứng từ 60 đến 100 tấn bưởi da xanh.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Dung, Giám đốc Hợp tác xã Bưởi Da xanh Hắc Dịch, trước khi thành lập hợp tác xã, các hộ trồng bưởi trên địa bàn chủ yếu sản xuất riêng lẻ, manh mún, thiếu liên kết và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Việc lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật không chỉ làm suy giảm chất lượng đất, nước, không khí mà còn khiến giá cả bấp bênh, đầu ra thiếu ổn định. Khi dịch COVID-19 bùng phát, những hạn chế ấy bộc lộ rõ hơn khi người dân không có pháp nhân để ký kết với doanh nghiệp, siêu thị lớn, việc tiêu thụ gặp vô vàn khó khăn.

Từ thực tế đó, các hộ đã thống nhất thành lập hợp tác xã, hướng tới xây dựng vùng sản xuất tập trung, quy trình thống nhất và minh bạch. Khi tham gia hợp tác xã, các thành viên được hướng dẫn sản xuất theo VietGAP, có sự đồng hành của cán bộ kỹ thuật và chính quyền địa phương trong phòng trừ sâu bệnh. Nhờ áp dụng quy trình mới, năng suất bưởi tăng rõ rệt, từ khoảng 20 tấn/ha lên 30–35 tấn/ha. Các khâu kỹ thuật như tạo tán, xử lý ra hoa, ghi chép nhật ký sản xuất, thời gian cách ly thuốc được chuẩn hóa, giúp kiểm soát tốt hơn chất lượng trái, độ dày vỏ, kích cỡ và mẫu mã.

Quan trọng hơn, VietGAP giúp hợp tác xã minh bạch nguồn gốc, truy xuất xuất xứ rõ ràng. Khi đối tác hoặc hệ thống siêu thị yêu cầu, hợp tác xã có thể cung cấp đầy đủ hồ sơ sản xuất, tạo niềm tin cho thị trường. Nhờ đó, giá bán bưởi cao hơn từ 2.000–3.000 đồng/kg so với trước đây. Song song với đó, hợp tác xã còn ứng dụng đồng bộ nhiều giải pháp kỹ thuật như hệ thống tưới tiết kiệm nước, quản lý độ ẩm và độ pH đất, xử lý ra hoa đồng loạt, cơ giới hóa khâu phun thuốc, giảm nhân công và chi phí. Đáng chú ý, việc thả kiến vàng để diệt rệp sáp thay cho thuốc hóa học đã góp phần quan trọng trong giảm phát thải và bảo vệ hệ sinh thái vườn cây.

Mô hình sản xuất bưởi theo hướng xanh ở Hắc Dịch chỉ là một lát cắt nhỏ trong bức tranh chuyển đổi rộng lớn của ngành nông nghiệp. Trên phạm vi cả nước, trồng trọt đang được định hướng lại với các quy trình canh tác tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải. Những mô hình như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ trong sản xuất lúa được coi là giải pháp then chốt để giảm phát thải khí mê-tan, đồng thời tiết kiệm nước và chi phí đầu vào.

Đặc biệt, Đề án "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" tiếp tục có sự lan tỏa mạnh mẽ ở các địa phương. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam khẳng định, các mô hình thí điểm cho thấy chi phí giảm, năng suất tăng, phát thải giảm và lợi nhuận tăng. Quan trọng hơn, nông dân đã chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Từ cây lúa, các giải pháp giảm phát thải lan tỏa sang nhiều loại cây trồng khác, điển hình cà phê – một trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực.  Tỉnh Lâm Đồng đang triển khai rộng rãi các dự án cà phê bền vững tại nhiều địa phương như Di Linh, Lâm Hà, Nâm Nung, Quảng Phú, Quảng Sơn, giúp người dân tiếp cận quy trình canh tác đáp ứng tiêu chí tăng trưởng xanh. Theo ông Lang Thế Thành, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp công bằng Thanh Thái, chất lượng cà phê của nông dân là yếu tố quyết định khả năng tham gia chuỗi giá trị. Mô hình canh tác giảm phát thải giúp hạt cà phê đồng đều hơn, đạt chuẩn kỹ thuật và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường trong và ngoài nước.

Không chỉ Lâm Đồng, các tỉnh trồng cà phê như Đắk Lắk, Gia Lai cũng đang mở rộng các chương trình chứng nhận Rainforest Alliance, UTZ, Fair Trade, Organic…, giúp nông dân sử dụng vật tư đầu vào có trách nhiệm và tiếp cận thị trường cao cấp.

Chăn nuôi – một lĩnh vực phát thải lớn khác cũng đang thay đổi mạnh mẽ. Nhiều trang trại áp dụng hầm biogas, xử lý chất thải bằng vi sinh, điều chỉnh khẩu phần ăn để giảm phát thải nitơ và mê-tan. Việc tách rắn – lỏng, tái sử dụng phân làm phân hữu cơ, sử dụng khí sinh học để phát điện đã hình thành các mô hình chăn nuôi tuần hoàn, vừa giảm phát thải tại chỗ, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế.

Trong lâm nghiệp, vai trò hấp thụ carbon và cân bằng tổng phát thải càng được khẳng định. Các địa phương đẩy mạnh quản lý rừng bền vững, phát triển rừng gỗ lớn, cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững - FSC hoặc tương đương, bảo vệ rừng tự nhiên và số hóa diện tích rừng bằng công nghệ viễn thám. Cùng với đó, cơ chế REDD+ tiếp tục được mở rộng, từng bước chuẩn bị cho việc tham gia thị trường tín chỉ carbon.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp thuộc Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, trước tác động của biến đổi khí hậu, sản xuất nông sản, đặc biệt là trái cây, đang chuyển dịch mạnh mẽ sang VietGAP và hữu cơ. Điều này đòi hỏi xây dựng lại toàn bộ quy trình kỹ thuật, giảm thuốc hóa học, tăng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, bao trái… để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và bảo vệ môi trường.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho biết, nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn không chỉ là định hướng, mà đã trở thành hành động cụ thể, mang lại kết quả rõ nét trong sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển thị trường carbon, tín dụng xanh, khuyến khích doanh nghiệp và nông dân mở rộng các mô hình sản xuất xanh, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh của quốc gia.