Tái cấu trúc chuỗi lúa gạo: Lối thoát "được mùa, mất giá"

Trong bối cảnh chi phí đầu vào như giá vật tư nông nghiệp, nhiên liệu, công thu hoạch gia tăng và thị trường xuất khẩu chưa khởi sắc, điệp khúc “được mùa, mất giá” không chỉ là vấn đề nội tại mà còn phản ánh rõ tác động từ biến động của thị trường gạo thế giới.

Giá lúa giảm trong vụ thu hoạch rộ

Những ngày này, trên khắp các cánh đồng Đồng Tháp, không khí thu hoạch diễn ra khẩn trương. Vụ Đông Xuân năm nay được đánh giá là một trong những vụ đạt năng suất cao nhất trong nhiều năm trở lại đây, phổ biến từ 8-10 tấn/ha, cá biệt có nơi vượt mốc 10 tấn/ha. Điều kiện thời tiết thuận lợi, nguồn nước đảm bảo, sâu bệnh ít đã tạo nên một vụ mùa “trúng lớn” về sản lượng.

Tuy nhiên, niềm vui của nông dân nhanh chóng bị hụt hẫng khi giá lúa liên tục đi xuống trong giai đoạn thu hoạch rộ. Các giống chủ lực như Đài Thơm 8, Nàng Hoa 9, OM 5451, ST25 đều giảm từ vài trăm đến gần 1.000 đồng/kg so với đầu vụ. Mặt bằng giá phổ biến hiện nay chỉ quanh mức 5.500-6.900 đồng/kg tùy giống, thấp hơn đáng kể so với kỳ vọng của người sản xuất.

Ông Đặng Quốc Cường, nông dân xã Tân Hòa, cho biết, gia đình vừa thu hoạch và bán cho thương lái 17 tấn lúa trên diện tích 2 ha lúa Đông Xuân 2025-2026, với giống ST25. Năm nay, thời tiết khá thuận lợi nên ruộng lúa phát triển tốt, năng suất đạt 8,5 tấn/ha, tăng gấp đôi so với vụ đông xuân năm trước. Dù vậy, giiá bán lúa chỉ khoảng 6.500 đồng/kg, giảm khoảng 500-1.000 đồng/kg so với cách đây nửa tháng, nông dân thu được lãi rất ít.

Điểm đáng nói là sự sụt giảm này diễn ra đúng vào thời điểm chi phí đầu vào tăng cao. Giá xăng dầu, vật tư nông nghiệp, công lao động, dịch vụ cơ giới hóa đều tăng, khiến chi phí sản xuất bị đội lên. Kết quả là dù năng suất cao, lợi nhuận của nông dân chỉ ở mức khiêm tốn, trung bình khoảng 1,5 triệu đồng/công, thậm chí thấp hơn đối với diện tích thuê đất, ông Đặng Quốc Cường chia sẻ.

Theo ông Cao Thọ Trường, Phó Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Bình Thành, xã Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp, vụ Đông Xuân năm nay hợp tác xã sản xuất khoảng 930 ha. Năng suất lúa đạt khoảng 10 tấn/ha, tăng 2 tấn so với vụ trước. Giá bán các giống lúa OM 18, Đài Thơm 8 bình 6.000 đồng/kg, giống lúa VNR98 giá 5.700, nếp Long An 7.000 đồng/kg. Mức giá trên nhỉnh hơn vụ trước nhưng không đáng kể.

Theo hộ nông dân trồng lúa, ở góc độ thị trường, nguyên nhân trước hết đến từ yếu tố cung cầu. Khi bước vào thu hoạch rộ, lượng lúa hàng hóa lớn được đưa ra thị trường trong thời gian ngắn đẫn đến tạo áp lực giảm giá.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, hiện nay, vụ Đông Xuân trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp đang bước vào giai đoạn thu hoạch rộ, với sản lượng lúa hàng hóa đưa ra thị trường lớn trong thời gian ngắn.Vụ lúa Đông Xuân 2025-2026, toàn tỉnh xuống giống được 224.307 ha. Đến nay, diện tích lúa thu hoạch 109.884 ha, năng suất 72,6 tạ/ha, sản lượng 798.052 tấn. Ước đến nửa đầu tháng 4/2026, tỉnh thu hoạch dứt điểm với diện tích 224.307 ha, năng suất 72 tạ/ha, sản lượng 1.615.300 tấn.

Tái cấu trúc để thoát “vòng luẩn quẩn”

Theo phân tích của các chuyên gia, việc giá lúa hàng hóa giảm do yếu tố cung nội địa chỉ là một phần của câu chuyện. Điểm mấu chốt nằm ở vấn đề đầu ra xuất khẩu gạo “van điều tiết” quan trọng của giá lúa trong nước.

Ông Nguyễn Văn Đôn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH Việt Hưng (chuyên xay xát chế biến - kinh doanh lương thực), xã Hội Cư, tỉnh Đồng Tháp cho hay, hiện do chi phí glogistics cao nên khách hàng mua gạo cũng chậm hơn, giá gạo cũng thấp hơn so với năm trước chút đỉnh. Từ đầu năm đến nay, công ty đã xuất khẩu được khoảng 20.000 tấn gạo sang thị trường Trung Quốc, Hong Kong (Trung Quốc), châu Phi. Theo kế hoạch, trong năm 2026, Công ty TNHH Việt Hưng dự kiến xuất khẩu khoảng 150.000 tấn gạo, với kim ngạch xuất khẩu đạt từ 80-90 triệu USD.

Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Đồng Tháp Đặng Văn Tuấn cho biết, việc tiêu thụ, đầu ra xuất khẩu hiện chưa thuận lợi. Trong 3 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gạo của Đồng Tháp ước đạt khoảng 415.000 tấn, trị giá khoảng 200 triệu USD. Các doanh nghiệp và thương lái vẫn duy trì thu mua lúa cho nông dân. Đồng thời, một số doanh nghiệp thực hiện thu mua theo liên kết với hợp tác xã, góp phần ổn định đầu ra. Tuy nhiên, nhịp độ thu mua có phần chậm hơn so với cùng kỳ, thể hiện sự thận trọng trước diễn biến thị trường xuất khẩu.

Hiện nay, xuất khẩu gạo của tỉnh vẫn tập trung vào một số thị trường chủ lực như: Philippines chiếm 31,59%, Trung Quốc chiếm 24%, Singapore chiếm 6,18%. Khi các thị trường này có biến động về chính sách nhập khẩu hoặc nhu cầu tiêu thụ, hoạt động thu mua trong nước cũng bị ảnh hưởng tương ứng. Do đó, có thể đánh giá rằng hoạt động thu mua, tiêu thụ lúa gạo hiện nay vẫn được duy trì nhưng chịu áp lực nhất định từ thị trường xuất khẩu.

“Hoạt động thu mua và tiêu thụ lúa gạo trên địa bàn vẫn được duy trì, tuy nhiên đang chịu áp lực nhất định từ thị trường xuất khẩu. Trong thời gian tới, nếu thị trường có tín hiệu tích cực hơn, hoạt động thu mua sẽ được cải thiện và ổn định hơn”, ông Đặng Văn Tuấn, nhấn mạnh.

Cũng theo Sở Công Thương Đồng Tháp, trước bối cảnh giá gạo thế giới giảm và cạnh tranh gia tăng, hoạt động xuất khẩu gạo của doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh đang chịu tác động rõ rệt từ biến động của thị trường quốc tế. Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự sụt giảm nhu cầu từ thị trường Philippines (thị trường chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu gạo của tỉnh năm 2025), khi nước này có sự điều chỉnh về chính sách nhập khẩu và hạn chế cấp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (SPS), làm chậm tiến độ ký kết hợp đồng và giao hàng.

Bên cạnh đó, thị trường Trung Đông tuy có xu hướng tăng trưởng, với tỷ trọng xuất khẩu tăng từ 0,16% năm 2025 lên khoảng 0,73% trong năm 2026, nhưng vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ và chịu nhiều rủi ro về chi phí logistics, bảo hiểm và vận chuyển. Ngoài ra, yếu tố cạnh tranh quốc tế gia tăng, cùng với tác động của kỳ nghỉ Tết Nguyên đán kéo dài, cũng ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, chế biến và xuất khẩu của doanh nghiệp trong những tháng đầu năm.

Trước những khó khăn trên, doanh nghiệp xuất khẩu gạo trong tỉnh đang chủ động điều chỉnh chiến lược kinh doanh theo hướng thận trọng hơn, tập trung vào các đơn hàng ổn định, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời đa dạng hóa thị trường xuất khẩu nhằm giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Theo lãnh đạo Sở Công Thương Đồng Tháp, thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh Đồng Tháp, sở đã chủ động phối hợp với các sở, ngành và địa phương triển khai các giải pháp điều phối thu mua, tạm trữ lúa gạo. Trong số đó, trọng tâm là tăng cường kết nối doanh nghiệp với vùng nguyên liệu thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác và các mô hình liên kết sản xuất, qua đó góp phần hạn chế tình trạng thu mua nhỏ lẻ, manh mún, giảm trung gian và giảm nguy cơ ép giá trong thời điểm thu hoạch rộ.

Song song đó, tỉnh cũng chú trọng các giải pháp mang tính căn cơ như phát triển vùng nguyên liệu lúa chất lượng cao gắn với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long; khuyến khích doanh nghiệp và hợp tác xã liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; đầu tư hệ thống kho chứa, sấy và bảo quản sau thu hoạch, nhằm nâng cao năng lực tạm trữ và điều tiết thị trường.

Riêng việc điều phối thu mua, tạm trữ được triển khai gắn với quy định về dự trữ lưu thông của thương nhân theo Nghị định số 107/2018/NĐ-CP và Nghị định số 01/2025/NĐ-CP, nhằm đảm bảo minh bạch thị trường và hạn chế tình trạng ép giá. Hiện trên địa bàn tỉnh có 22 doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo và 26 doanh nghiệp có nhà máy hoặc kho trên địa bàn.

Trong bối cảnh thị trường có nhiều biến động, Đồng Tháp xác định việc mở rộng thị trường xuất khẩu vẫn còn dư địa nhưng cần thực hiện theo hướng đa dạng hóa và giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Tỉnh tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA, UKVFTA, RCEP. Đồng thời, đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại và kết nối giao thương để mở rộng thị trường xuất khẩu.

Về định hướng lâu dài, tỉnh Đồng Tháp xác định rõ việc chuyển dịch sang phân khúc gạo chất lượng cao là xu hướng tất yếu. Trong đó, trọng tâm là phát triển vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, tăng cường truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu gạo, đồng thời phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như gạo đặc sản, gạo đóng gói thương mại và các sản phẩm chế biến từ gạo. Việc kết hợp giữa nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị hạt gạo Đồng Tháp trong thời gian tới.

Thực tế từ sản xuất, tiêu thụ lúa gạo ở Đồng Tháp cho thấy, đây không chỉ là bài toán của một địa phương, mà là thách thức chung của ngành lúa gạo Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Khi thị trường ngày càng cạnh tranh, chỉ những sản phẩm có chất lượng cao, thương hiệu rõ ràng và đáp ứng tốt nhu cầu thị trường mới có thể đứng vững. Do vậy, chỉ khi chuyển từ tư duy “sản lượng” sang “giá trị”, vòng luẩn quẩn “được mùa, mất giá” mới có thể được tháo gỡ một cách bền vững.