Tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị công nghiệp dầu khí

Với vai trò đặc biệt trong bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh kinh tế và đóng góp nguồn lực cho ngân sách Nhà nước cũng như tiên phong trong xu thế chuyển dịch năng lượng, ngành dầu khí Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị công nghiệp dầu khí để phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

*Nhiều thách thức trong kỷ nguyên mới

Tại Diễn đàn: “Phát triển công nghiệp dầu khí Việt Nam: Đảm bảo tăng trưởng bền vững” chiều 29/10 tại Hà Nội do Tạp chí Kinh tế Việt Nam – VnEconomy – Vietnam Economic Times tổ chức, ông Đào Quang Bính, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng biên tập, Tổng Thư ký tòa soạn Tạp chí Kinh tế Việt Nam cho biết Việt Nam đang bước vào chu kỳ phát triển mới với mục tiêu duy trì đà tăng trưởng cao, kéo theo nhu cầu tiêu thụ năng lượng sơ cấp không ngừng gia tăng. Trong cấu trúc kinh tế quốc gia, năng lượng nói chung và công nghiệp dầu khí nói riêng luôn giữ vai trò mạch máu, là bệ đỡ vững chắc cho an ninh năng lượng và ổn định vĩ mô.

Tuy nhiên, ngành dầu khí Việt Nam cũng đang đứng trước những thử thách chưa từng có khi nhiều mỏ chủ lực đã bước vào giai đoạn suy giảm sản lượng tự nhiên sau nhiều thập kỷ khai thác, biến động địa chính trị toàn cầu diễn biến khó lường. Cùng đó là áp lực thực hiện cam kết quốc tế về phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, đặt ra bài toán cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm nguồn cung trước mắt và định hướng phát triển bền vững lâu dài. “Để hóa giải thách thức, ngành dầu khí bắt buộc phải tái cấu trúc và định hình chất lượng phát triển trên toàn bộ chuỗi giá trị”, ông Đào Quang Bính nhấn mạnh.

Theo Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hoài, Trưởng Phòng Kinh tế Ngành và Địa phương, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) không chỉ đóng góp quan trọng vào bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, ngân sách Nhà nước, nền kinh tế mà còn góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo và quyền tài phán quốc gia cũng như tiên phong trong định hình xu hướng chuyển dịch năng lượng.

Tuy nhiên, Petrovietnam cũng đang đang đứng trước các yêu cầu phải tái cấu trúc toàn diện để phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới. Đó là yêu cầu khai thác hiệu quả hơn phần tài nguyên còn lại; yêu cầu phát triển cấu trúc năng lượng có hàm lượng công nghệ cao hơn, phát thải thấp hơn; yêu cầu phát triển hệ sinh thái công nghiệp năng lượng; yêu cầu phát triển kinh tế biển và quốc gia biển mạnh; yêu cầu ứng dung công nghệ, bao gồm tự động hoá, bảo trì có dự đoán trước và trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh để phòng ngừa rủi ro vận hành và tối ưu hoá vòng đời tài sản.

*Tái cấu trúc toàn diện

Theo ông Đào Quang Bính, việc tái cấu trúc chuỗi giá trị dầu khí cần tập trung ở cả 3 lĩnh vực thượng nguồn, trung nguồn và hạ nguồn. Cụ thể, ở khâu thượng nguồn, ưu tiên hàng đầu là gia tăng trữ lượng thông qua đẩy mạnh tìm kiếm, thăm dò tại các vùng nước sâu, xa bờ và tối ưu hóa giải pháp khai thác các mỏ nhỏ, cận biên. Ở khâu trung nguồn và hạ nguồn, trọng tâm là đẩy nhanh tiến độ các chuỗi dự án khí lớn, đồng bộ hạ tầng khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) và nâng cấp chế biến sâu lọc hóa dầu nhằm tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Cùng đó, lĩnh vực dịch vụ kỹ thuật cần phát huy năng lực thi công công trình biển để giữ vững thị phần trong nước và tự tin vươn tầm quốc tế.

Với thế mạnh về kinh nghiệm và hạ tầng công trình biển, ngành dầu khí có điều kiện lý tưởng để phát triển điện gió ngoài khơi, nghiên cứu hydro xanh, amoniac xanh, đồng thời ứng dụng công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCUS) và giảm phát thải metan nhằm đóng góp thực chất vào mục tiêu Net Zero quốc gia.

Cùng quan điểm này, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hoài cho rằng ngành dầu khí Việt Nam cần đổi mới theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và tác động lan tỏa; trong đó chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, sản lượng và doanh thu sang phát triển đồng bộ chuỗi giá trị dầu khí, chú trọng công nghiệp chế biến sâu, hóa dầu, dịch vụ kỹ thuật, công nghiệp hỗ trợ và các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao. Bên cạnh đó, ngành dầu khí cần tăng cường năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng cao và nâng cao khả năng chống chịu, trong đó tập trung khai thác hợp lý, hiệu quả nguồn tài nguyên dầu khí trong nước; đa dạng hóa nguồn cung và thị trường nhập khẩu; phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng chế biến, vận chuyển, dự trữ và phân phối; nâng cao năng lực dự báo, quản trị rủi ro và ứng phó với biến động giá năng lượng, gián đoạn chuỗi cung ứng quốc tế.

Đặc biệt, ngành dầu khí cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của ngành. Theo đó, ưu tiên nghiên cứu, ứng dụng và từng bước làm chủ các công nghệ trong thăm dò, khai thác, chế biến và vận hành công trình dầu khí; thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và các công nghệ số. Ngành dầu khí cần tập trung đầu tư phát triển các chương trình nghiên cứu, đổi mới công nghệ theo nhu cầu thực tiễn, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học; chú trọng phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật và công nghệ chất lượng cao.

Để thích ứng với xu thế chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ, bên cạnh lĩnh vực cốt lõi là tìm kiếm thăm dò khai thác dầu khí, ngành dầu khí cần mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng và kinh tế biển mới như điện gió ngoài khơi, dịch vụ kỹ thuật biển và các hoạt động năng lượng mới phù hợp; đồng thời, thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, giảm phát thải trong các hoạt động dầu khí, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng, an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và môi trường đầu tư nhằm khơi thông các nguồn lực phát triển ngành dầu khí là rất quan trọng. Theo đó, cơ quan quản lý cần rà soát, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong triển khai các dự án dầu khí, nhất là các dự án có quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và chu kỳ đầu tư dài; nghiên cứu hoàn thiện cơ chế khuyến khích đầu tư phù hợp với đặc thù của hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí; tăng cường phối hợp giữa các khâu trong chuỗi khí – điện, bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả của các dự án đầu tư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hoài nhấn mạnh.

Theo Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, Luật Dầu khí (sửa đổi) được Quốc hội chính thức thông qua ngày 23/8/2026, có hiệu lực từ 1/3/2027, tiếp tục “mở đường cho sự phát triển”, đáp ứng yêu cầu cao hơn về bảo đảm an ninh năng lượng phục vụ tăng trưởng kinh tế cao, giải phóng nguồn lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội bứt phá trong kỷ nguyên mới của đất nước. Theo đó, Luật Dầu khí (sửa đổi) đã phân cấp phân quyền mạnh cho Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) để thục hiện vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia; cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính; mở ra hành lang pháp lý thông thoáng để thu hút đầu tư. Bên cạnh đó, Luật Dầu khí 2026 cũng tạo thuận lợi để phát triển ngành dịch vụ dầu khí và các hoạt động ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí như hoạt động thu giữ và lưu trữ carbon (CCS). Với Luật Dầu khí 2026, nhiều thủ tục được “tự động” điều chỉnh, trong đó, một số cam kết trong hợp đồng dầu khí được tự động điều chỉnh mà không cần phải điều chỉnh, phê duyệt lại hợp đồng. Đặc biệt, Luật Dầu khí đã có nhiều cấp ưu đãi đặc biệt để thu hút đầu tư. 

Về phía doanh nghiệp, ông Đặng Thanh Tùng, Phó Trưởng ban Chiến lược, Petrovietnam cho biết Tập đoàn sẽ tập trung vào 5 định hướng chiến lược mang tính bổ trợ, liên kết chặt chẽ để tạo bứt phá gồm: Hiệu quả hoạt động cốt lõi; chuỗi giá trị tích hợp; trung tâm công nghiệp-năng lượng; năng lượng mới có chọn lọc; khoa học công nghệ và năng lực quốc tế.

Tuy nhiên, để hiện thực các định hướng chiến lược này, Petrovietnam cần môi trường chính sách minh bạch, dự báo được; trong đó có sự điều phối đồng bộ giữa các Luật như: Dầu khí, Điện lực, đất đai, môi trường. Bên cạnh đó, với nhu cầu huy động vốn dài hạn, Petrovietnam cần có cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, hợp đồng đầu ra(bao tiêu) và cơ chế giá rõ ràng. Ngoài ra, việc quy hoạch tích hợp đồng bộ; trong đó kết nối thị trường tiêu thụ với nguồn cung, cảng, kho, đường ống và khu công nghiệp…sẽ là điều kiện để Petrovietnam hiện thực các định hướng chiến lược, từ đó thực hiện tốt nhiệm vụ trong bảo đảm an ninh năng lượng, tăng trưởng bền vững cũng như đóng góp quan trọng cho tăng trưởng của nền kinh tế, ông Đặng Thanh Tùng chỉ rõ.