Tài chính số mở rộng dòng vốn đặt ra thách thức pháp lý mới

Chuyển đổi số đang mở rộng phương thức tiếp cận vốn, thanh toán và cung ứng dịch vụ tài chính, song đồng thời kéo theo những rủi ro pháp lý mới liên quan đến dữ liệu, tài sản số, trách nhiệm của nền tảng và giá trị chứng minh của giao dịch điện tử. Đây là những vấn đề được các chuyên gia tập trung thảo luận tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp”, diễn ra ngày 12/8 tại TP. Hồ Chí Minh.

Hội nghị là chương trình mở đầu Chuỗi sự kiện quản trị pháp lý doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh 2026 (LMS 2026), do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức.

* Tài chính số mở rộng cơ hội tiếp cận vốn

Theo bà Cao Thị Phi Vân, Phó Giám đốc ITPC, chuyển đổi số đang tạo thêm động lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ tài chính của doanh nghiệp.

Năm 2026, TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu kinh tế số đóng góp trên 30% GRDP, đồng thời đẩy mạnh số hóa các ngành kinh tế trọng điểm. Trong bối cảnh đó, các phương thức giao dịch mới đang mở rộng lựa chọn cho doanh nghiệp trong tiếp cận vốn, thanh toán, đầu tư và kết nối với thị trường trong nước, quốc tế.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội tiếp cận các nguồn lực tài chính, doanh nghiệp cần một môi trường giao dịch an toàn, minh bạch và thuận lợi. Theo bà Cao Thị Phi Vân, việc tăng cường trao đổi giữa cơ quan quản lý, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp sẽ giúp nhận diện sớm các vấn đề phát sinh, củng cố niềm tin và thúc đẩy giao dịch tài chính trên môi trường số.

Luật sư Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Campuchia, nhóm tư vấn các định chế tài chính, Châu Á Thái Bình Dương, Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) cho biết, tài chính số Việt Nam đang tăng trưởng nhanh. Tỷ lệ người dân có tài khoản ngân hàng đã đạt 87%, trong khi số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021-2025.

Sự phát triển này góp phần giảm phụ thuộc vào giấy tờ và tiền mặt; đồng thời, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng nhanh cũng kéo theo những rủi ro phi truyền thống như: rò rỉ dữ liệu, gian lận trực tuyến, tấn công mạng và sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh chưa được cấp phép rõ ràng.

Theo đại diện IFC, khung pháp lý hiện hành còn phân tán ở nhiều văn bản và thiếu cơ chế phối hợp liên ngành. Do đó, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên rủi ro; đồng thời, đẩy nhanh việc hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), xây dựng khung pháp lý cho ngân hàng mở và nâng cao năng lực giám sát công nghệ.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC, cho rằng sự phát triển của tài chính, ngân hàng và các phương thức huy động vốn mới đang mở ra thêm cơ hội cho doanh nghiệp, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý để thị trường phát triển an toàn, bền vững.

Số liệu từ VIAC cho thấy, tranh chấp trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng chiếm khoảng 10% tổng số vụ mà Trung tâm tiếp nhận trong năm 2025. Đáng chú ý, gần một nửa tổng số vụ tranh chấp tại VIAC trong năm có ít nhất một bên là doanh nghiệp FDI và/hoặc có yếu tố nước ngoài.

Theo PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, những chuyển động của thị trường, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, trong bối cảnh số đòi hỏi pháp luật phải tạo đủ dư địa cho hoạt động huy động vốn, theo kịp các mô hình giao dịch mới; đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên khi tranh chấp phát sinh.

Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho các mô hình tài chính mới, cơ chế giải quyết tranh chấp cũng cần được củng cố nhằm tạo niềm tin cho doanh nghiệp và hình thành nền tảng pháp lý ổn định cho thị trường tài chính Việt Nam.

* Nhiều thách thức trong giải quyết tranh chấp tài chính số

Sự phát triển của blockchain, tài sản mã hóa và các nền tảng tài chính số đang mở rộng cơ hội huy động vốn, nhưng đồng thời đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới liên quan đến dữ liệu, quyền tài sản và trách nhiệm của các bên.

Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cho rằng, dữ liệu đáng tin cậy không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà trước hết phải bảo đảm nguồn dữ liệu chính xác, có khả năng xác thực và truy vết. Blockchain có thể hỗ trợ lưu trữ, truy xuất giao dịch nhưng không tự bảo đảm tính chính xác của dữ liệu đầu vào. Vì vậy, doanh nghiệp cần chú trọng quản trị dữ liệu, bảo vệ người dùng và xây dựng cơ chế tuân thủ phù hợp.

Ở góc độ giao dịch tài chính, ông Trung cho rằng, blockchain và token hóa có thể mở rộng khả năng đưa tài sản, dòng tiền và giao dịch vào các kênh huy động vốn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn minh bạch hơn. Tuy nhiên, để tài sản mã hóa tham gia vào giao dịch tín dụng, cần làm rõ nhiều vấn đề như quyền đối với tài sản, nghĩa vụ trả nợ, lưu ký và định giá. Bên cạnh đó, giá trị của dữ liệu truy vết cũng phải được bảo đảm về năng lực kỹ thuật, chuyên môn và tư cách pháp lý để có thể được sử dụng làm chứng cứ khi xảy ra tranh chấp.

Luật sư Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Phó Giám đốc VMC, nhận định giao dịch tài chính số đang kéo theo những dạng tranh chấp mới, nhất là khi công nghệ tham gia sâu vào quá trình giao dịch và quản lý tài sản. Các vấn đề về quyền tài sản, chuyển giao, xác định trách nhiệm và giá trị chứng minh của dữ liệu cần được tính đến ngay từ khi thiết kế giao dịch.

Trong khi đó, Tiến sĩ, Luật sư Phan Hoài Nam, CEO Công ty Tư vấn và Công ty Luật W&A, Trọng tài viên VIAC, cho biết tranh chấp tín dụng tại VIAC hiện vẫn chủ yếu xoay quanh nghĩa vụ thanh toán nợ gốc, lãi, phí, phạt và bồi thường. Tuy nhiên, khi các mô hình tài trợ vốn đa dạng hơn và nền tảng số tham gia vào nhiều công đoạn, tranh chấp có thể phức tạp hơn, đặc biệt khi nhà đầu tư phụ thuộc vào dữ liệu và kết quả thẩm định của nền tảng.

Theo ông Nam, những vấn đề mới có thể phát sinh liên quan đến trách nhiệm của nền tảng, giá trị pháp lý và khả năng chứng minh của dữ liệu giao dịch. Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn phải bảo đảm tính minh bạch, kiểm soát rủi ro và phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể.

Đối với tài sản mã hóa, ông Phùng Anh Tuấn, Giám đốc, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH MTV VCI Legal, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội các Nhà đầu tư Tài chính Việt Nam (VAFI) cho rằng, việc pháp luật ghi nhận tài sản mã hóa là tài sản đã tạo cơ sở cho các quyền dân sự, song vẫn cần tiếp tục làm rõ các vấn đề về chủ sở hữu, giao dịch, lưu ký và chuyển giao.

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đã ghi nhận thương lượng, hòa giải, trọng tài và Tòa án là các phương thức giải quyết tranh chấp. Với trọng tài, thỏa thuận trọng tài vẫn là điều kiện cốt lõi để xác lập thẩm quyền. Đối với giao dịch có yếu tố nước ngoài, các bên cần thống nhất ngay trong hợp đồng về luật áp dụng, phương thức giải quyết tranh chấp và cơ chế lưu giữ, trao đổi dữ liệu.

“Thách thức của tranh chấp tài sản số không chỉ nằm ở việc xác định quyền mà còn ở khả năng chứng minh, bảo toàn và thi hành quyền đó”, ông Tuấn nhấn mạnh; đồng thời, cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định hiện hành, nhất là về biện pháp khẩn cấp, thu thập chứng cứ từ bên thứ ba và thi hành đối với tài sản mã hóa.