Thanh toán số, minh bạch thuế - Bài 3: Từ chối chuyển khoản lợi bất cập hại

Trước thực tế một bộ phận người bán hàng từ chối nhận chuyển khoản và yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt, trao đổi với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, đây là biểu hiện đi ngược lại chủ trương phát triển thanh toán không dùng tiền mặt của Đảng và Nhà nước. Theo đại biểu, việc duy trì giao dịch tiền mặt không chỉ làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh mà còn tạo ra nhiều hệ lụy cho quản lý kinh tế và chính các hộ kinh doanh trong dài hạn.

Phóng viên: Thực tế hiện nay đang xuất hiện tình trạng một bộ phận người bán hàng chủ động từ chối nhận chuyển khoản và yêu cầu người mua thanh toán bằng tiền mặt. Nếu căn cứ vào chủ trương của Nhà nước về thanh toán không dùng tiền mặt thì hiện tượng này đang tạo ra những khó khăn nhất định về tính thanh khoản của hệ thống ngân hàng và tạo môi trường kinh doanh thiếu minh bạch. Vậy quan điểm về vấn đề trên của đại biểu là gì?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Trước hết cần khẳng định, chủ trương phát triển thanh toán không dùng tiền mặt là một định hướng lớn, xuyên suốt của Đảng và Nhà nước nhằm hiện đại hóa nền kinh tế, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý. Trong bối cảnh đó, việc một bộ phận người bán hàng chủ động từ chối nhận chuyển khoản và yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt là một biểu hiện đi ngược lại xu thế chung. Hiện tượng này, nhìn bề ngoài có thể xuất phát từ tâm lý e ngại về nghĩa vụ thuế hoặc lo lắng về việc bị “lộ” giao dịch riêng tư, hay những bí mật kinh doanh nhưng về bản chất lại tạo ra những hệ lụy đáng kể.

Thứ nhất, nó làm gián đoạn dòng chảy thanh khoản trong hệ thống tài chính – ngân hàng, khiến tiền không được lưu thông qua kênh chính thức, từ đó làm giảm hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ.

Thứ hai, việc duy trì giao dịch tiền mặt làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh, gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước, đặc biệt trong quản lý xuất xứ hàng hóa, chống thất thu ngân sách, thất gian lận thương mại. Ở góc độ rộng hơn, đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật thanh toán mà còn là vấn đề về kỷ luật thị trường. Một nền kinh tế hiện đại không thể vận hành hiệu quả nếu tồn tại “vùng xám” lớn về giao dịch. Vì vậy, cần có cách tiếp cận tổng thể: vừa tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức, vừa hoàn thiện khung pháp lý, thậm chí xem xét các chế tài phù hợp đối với hành vi cố tình né tránh thanh toán không dùng tiền mặt trong những lĩnh vực đã đủ điều kiện triển khai.

Phóng viên: Thực tế đang tồn tại sự nhầm lẫn khi coi việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt là nhiệm vụ "riêng" của ngành Thuế trong khi ngành Thuế chỉ có thể thực hiện quản lý thuế hiệu quả khi các "mắt xích" khác như hạ tầng ngân hàng phải an toàn hay hàng hóa phải minh bạch từ gốc. Từ góc độ giám sát, đại biểu nhìn nhận thế nào về việc định vị lại vai trò chủ trì và trách nhiệm của các bộ, ngành liên quan để Đề án không dùng tiền mặt không bị mặc định là nhiệm vụ của ngành thuế?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đặc biệt lưu ý tránh cách tiếp cận giản đơn, trong đó các nhiệm vụ liên ngành lại bị “đẩy” về một cơ quan cụ thể, ở đây là ngành Thuế. Thanh toán không dùng tiền mặt thực chất là một hệ sinh thái, không phải là một công cụ đơn lẻ. Nó đòi hỏi sự vận hành đồng bộ của nhiều “mắt xích”: hạ tầng ngân hàng, tài chính phải an toàn, tiện lợi; hệ thống công nghệ phải bảo mật; thị trường hàng hóa phải minh bạch; và khung  pháp lý phải đủ rõ ràng để tạo niềm tin cho cả người bán và người mua.

Nếu chỉ đặt trọng trách lên ngành thuế, thì đó là cách tiếp cận “ngọn” chứ chưa chạm đến “gốc”.

Từ góc độ giám sát, tôi cho rằng cần định vị lại rõ vai trò chủ trì theo hướng Chính phủ phải điều phối tổng thể, trong đó Ngân hàng Nhà nước giữ vai trò trung tâm về hạ tầng thanh toán; Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý thị trường chịu trách nhiệm về minh bạch hàng hóa; còn cơ quan thuế là một khâu trong chuỗi quản lý, không phải là “đầu mối duy nhất”. Chỉ khi trách nhiệm được phân công rõ ràng, đồng thời có cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả, thì đề án thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt mới thực sự đi vào thực chất, tránh tình trạng hình thức hoặc bị hiểu sai là nhiệm vụ riêng của một ngành.

Phóng viên: Với những hộ kinh doanh vẫn ưu tiên giao dịch tiền mặt để né tránh sự minh bạch, bà nhìn nhận thế nào về những thiệt hại thực tế mà họ phải đối mặt trong dài hạn? Phải chăng việc “từ chối nhận chuyển khoản” này sẽ khiến họ mất đi lịch sử giao dịch để tiếp cận vốn vay ngân hàng, đồng thời tự đặt mình trước các rủi ro mất mát, trộm cắp tài sản?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Việc một số hộ kinh doanh vẫn ưu tiên giao dịch tiền mặt để né tránh sự minh bạch có thể mang lại lợi ích ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại tiềm ẩn nhiều thiệt hại đáng kể, thậm chí là tự hạn chế cơ hội phát triển của chính họ. Trước hết, khi không chấp nhận thanh toán chuyển khoản, các hộ kinh doanh đã tự “tước bỏ” của mình một tài sản rất quan trọng trong nền kinh tế số, đó là lịch sử giao dịch. Trong khi đó, hệ thống ngân hàng hiện nay ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu để đánh giá tín dụng. Không có dòng tiền rõ ràng, không có hồ sơ doanh thu minh bạch, thì khả năng tiếp cận vốn vay chính thức sẽ rất hạn chế. Điều này khiến họ khó mở rộng sản xuất, kinh doanh và dễ bị “mắc kẹt” trong quy mô nhỏ lẻ.

Thứ hai, việc giữ lượng lớn tiền mặt cũng làm gia tăng rủi ro về an toàn tài sản: từ mất mát, trộm cắp đến khó kiểm soát dòng tiền. Trong khi đó, các phương thức thanh toán điện tử ngày nay không chỉ tiện lợi mà còn có độ an toàn cao hơn nếu được sử dụng đúng cách.

Quan trọng hơn, trong xu thế số hóa nền kinh tế, người tiêu dùng ngày càng ưu tiên sự tiện lợi và minh bạch. Những cơ sở kinh doanh không thích ứng sẽ dần mất lợi thế cạnh tranh, thậm chí bị thị trường đào thải. Vì vậy, thay vì coi thanh toán không dùng tiền mặt là “rủi ro”, các hộ kinh doanh cần nhìn nhận đây là cơ hội để nâng cấp phương thức quản trị, mở rộng thị trường và hội nhập vào hệ sinh thái kinh tế hiện đại một cách bền vững.

Phóng viên: Xin cảm ơn đại biểu.

Xem thêm: