Thanh toán số, minh bạch thuế - Bài cuối: Định hình hành vi thanh toán số

Trong tiến trình thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, việc xây dựng một hệ thống thanh toán an toàn, thuận tiện và tạo được niềm tin cho người dân được xem là điều kiện then chốt. Theo các chuyên gia tài chính – ngân hàng, vai trò điều tiết của Ngân hàng Nhà nước có ý nghĩa quyết định trong việc định hình hành vi thanh toán của nền kinh tế.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, Ngân hàng Nhà nước cần chuyển từ quản lý sang đồng hành, tránh tạo áp lực khiến hộ kinh doanh quay lại sử dụng tiền mặt. Ông Huân cho rằng cần thiết kế lộ trình chuyển đổi theo hướng từng bước, đồng thời phối hợp đơn giản hóa chính sách thuế và chế độ kế toán phù hợp với quy mô nhỏ. Song song với đó, cần gắn minh bạch giao dịch với các lợi ích cụ thể như khả năng tiếp cận tín dụng, giảm chi phí thanh toán số và tăng cường truyền thông bảo vệ người dùng. “Mục tiêu cốt lõi là biến minh bạch thành động lực phát triển bền vững thay vì gánh nặng tuân thủ đột ngột”, ông Huân nhấn mạnh.

Thực tế, thanh toán bằng tiền mặt có thể mang lại cảm giác nhanh chóng, tiện lợi tức thời, nhưng trong hệ sinh thái kinh tế số, sự an toàn đích thực và tính bền vững chỉ có được khi giao dịch được xác thực và lưu vết trên hệ thống chính thống. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn là cơ sở để xây dựng một môi trường kinh doanh không rủi ro.

Tại nhiều diễn đàn về chuyển đổi số tài chính gần đây, Ngân hàng Nhà nước cho biết đang tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và các giải pháp kỹ thuật nhằm thúc đẩy thanh toán điện tử trong nền kinh tế.

Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà cho biết cơ quan này sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ và điều kiện thuận lợi cho phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, đồng thời thúc đẩy hoạt động ngân hàng số và bảo đảm an ninh, an toàn trong hoạt động thanh toán.

Ngân hàng Nhà nước cũng đang tích cực triển khai các đề án, chương trình và kế hoạch nhằm mở rộng thanh toán điện tử, đồng thời tăng cường công tác giám sát các hệ thống thanh toán quan trọng và hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Việc phát triển các phương thức thanh toán số không chỉ giúp người dân thực hiện giao dịch nhanh chóng và thuận tiện hơn, mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số quốc gia và phát triển nền kinh tế số.

Song song với việc hoàn thiện khung chính sách, Ngân hàng Nhà nước cũng đang triển khai nhiều công cụ công nghệ nhằm phòng ngừa rủi ro trong hoạt động thanh toán điện tử. Một trong những giải pháp đáng chú ý là hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO).

Hệ thống này cho phép các tổ chức tín dụng báo cáo các tài khoản có dấu hiệu nghi ngờ và chia sẻ thông tin tới các đơn vị thành viên khác. Trên cơ sở dữ liệu tập trung từ SIMO, các ngân hàng có thể chủ động ngăn chặn giao dịch hoặc yêu cầu xác thực bổ sung trước khi thực hiện giao dịch trực tuyến.

Theo báo cáo của các đơn vị sử dụng hệ thống, tính đến ngày 12/4, SIMO đã gửi cảnh báo tới hơn 3,7 triệu lượt khách hàng. Trong số đó, hơn 1,2 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch sau khi nhận cảnh báo, với tổng số tiền liên quan lên tới khoảng 4,17 nghìn tỷ đồng.

Các chuyên gia cho rằng việc xây dựng các hệ thống giám sát và cảnh báo rủi ro như vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin của người dân đối với các phương thức thanh toán điện tử. Khi các giao dịch được bảo vệ tốt hơn trước nguy cơ gian lận hoặc lừa đảo, việc chuyển dịch từ tiền mặt sang thanh toán số cũng sẽ diễn ra thuận lợi hơn.

Trong khi đó, ở góc độ quản lý tài chính – ngân sách, Bộ Tài chính cũng đang từng bước hoàn thiện các công cụ pháp lý nhằm tăng tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh. Một trong những giải pháp đáng chú ý là quy định liên quan đến ngưỡng thanh toán 5 triệu đồng trong các khoản chi phí được tính vào nghĩa vụ thuế.

Theo định hướng tại các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Thuế giá trị gia tăng, Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2025, các khoản chi từ 5 triệu đồng trở lên phải thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt thì mới được khấu trừ, hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào và được tính vào chi phí hợp lệ khi xác định thu nhập chịu thuế. Quy định này được xem là một biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế hành vi chia nhỏ hóa đơn để được thanh toán bằng tiền mặt nhưng vẫn được khấu trừ, hoàn thuế giá trị gia tăng, ghi nhận chi phí trong hoạt động kinh doanh.

Theo quy định hiện hành, khi bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ, người bán có trách nhiệm lập hóa đơn và kê khai đầy đủ doanh thu phát sinh, không phụ thuộc vào hình thức thanh toán. Việc cố tình hạn chế hoặc từ chối thanh toán không dùng tiền mặt nhằm tránh ghi nhận doanh thu thực tế có thể dẫn đến rủi ro vi phạm pháp luật thuế và bị xử lý theo quy định.

Trong thực tế, công tác quản lý thuế hiện nay cũng đang chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu. Thay vì chỉ xem xét từng giao dịch riêng lẻ, cơ quan thuế sử dụng các hệ thống phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và phương pháp quản lý rủi ro để đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau như hóa đơn điện tử, dữ liệu thanh toán, đăng ký kinh doanh và các dữ liệu liên quan đến chuỗi giao dịch hàng hóa, dịch vụ.

PGS.TS Lê Xuân Trường, chuyên gia tài chính – thuế cho rằng khi hệ thống quản lý đã chuyển sang phương thức phân tích dữ liệu tổng thể, việc sử dụng tiền mặt trong giao dịch không đồng nghĩa với việc dòng tiền có thể nằm ngoài tầm kiểm soát.

“Trên thực tế, cơ quan quản lý thuế không nhìn từng hành vi đơn lẻ mà đánh giá cả một chuỗi hành vi như yêu cầu thanh toán tiền mặt, không xuất hóa đơn, không ghi nhận doanh thu hoặc kê khai thấp nghĩa vụ thuế. Khi chuỗi hành vi này hình thành và gây thất thu ngân sách, việc xử lý có thể không chỉ dừng ở xử phạt hành chính”, ông Trường phân tích.

Các chuyên gia cũng cho rằng trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu, việc minh bạch hóa dòng tiền không chỉ phụ thuộc vào quy định quản lý mà còn gắn với sự phát triển của hệ thống thanh toán và niềm tin của người sử dụng.

Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt không phải nhiệm vụ của riêng ngành nào. Đó là sự cộng hưởng giữa hạ tầng an toàn, pháp lý chặt chẽ và ý thức tuân thủ. Khi các mắt xích này đồng bộ, minh bạch sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho môi trường kinh doanh hiện đại và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Xem thêm: