Thanh toán số, minh bạch thuế - Bài 2: Giao dịch tiền mặt và những "khoảng trống" dữ liệu

Trong nhiều khu chợ bán buôn và chợ truyền thống hiện nay, thanh toán bằng tiền mặt vẫn còn khá phổ biến trong các giao dịch giữa tiểu thương và khách hàng. Không ít hộ kinh doanh vẫn ưu tiên nhận tiền mặt, thậm chí từ chối bán hàng nếu người mua đề nghị chuyển khoản. Thực tế này cho thấy thói quen sử dụng tiền mặt vẫn đang chi phối mạnh hoạt động kinh doanh cá thể, dù các phương thức thanh toán điện tử ngày càng phổ biến.

Tại chợ Thổ Tang (Vĩnh Phúc), chị V., một tiểu thương buôn đồ nhựa thường lấy hàng tại đây, cho biết vẫn còn nhiều đầu mối bán buôn chỉ chấp nhận thanh toán bằng tiền mặt. “Có lần tôi đề nghị chuyển khoản cho tiện nhưng họ nói chỉ nhận tiền mặt. Nếu không có tiền mặt thì họ bán cho người khác”, chị kể.

Ở chiều ngược lại, chính chị V. cũng gặp khó khăn khi muốn thay đổi thói quen này. Là người muốn quản lý dòng tiền minh bạch hơn, chị từng khuyến khích khách chuyển khoản để tiện đối soát doanh thu. Tuy nhiên, nhiều khách buôn vẫn chỉ chấp nhận trả tiền mặt. “Họ nói trả tiền mặt cho nhanh, nếu phải chuyển khoản thì họ sang lấy hàng ở chỗ khác”, chị cho biết.

Khảo sát tại khu vực chợ Ninh Hiệp (Hà Nội) cũng cho thấy xu hướng sử dụng tiền mặt vẫn khá phổ biến. Cán bộ một ngân hàng thương mại hoạt động gần khu chợ này cho biết trong quý I/2026, lượng giao dịch qua tài khoản thanh toán có dấu hiệu giảm ở một số nhóm khách hàng hộ kinh doanh nhỏ, tiểu thương tại chợ.

Theo các chuyên gia tài chính, tâm lý phòng vệ trước rủi ro giao dịch điện tử là một trong những nguyên nhân khiến nhiều tiểu thương vẫn ưu tiên tiền mặt.

Trong bối cảnh các vụ lừa đảo công nghệ cao ngày càng tinh vi, không ít người kinh doanh cho rằng giữ tiền mặt là cách kiểm soát tài sản “nhìn thấy được”.

PGS.TS Lê Xuân Trường, chuyên gia tài chính – thuế, cho rằng yếu tố an toàn là điều khiến nhiều tiểu thương còn e dè với thanh toán điện tử. “Nếu các phương thức thanh toán số bảo đảm an toàn, hạn chế được rủi ro lừa đảo thì người kinh doanh sẽ tự nhiên chuyển sang sử dụng. Tuy nhiên, nếu sự e dè này bị lợi dụng để né tránh sự minh bạch trong kinh doanh thì đó lại là vấn đề khác về mặt pháp lý”, ông Trường nhận định.

Tuy vậy, các chuyên gia cũng cho rằng một nguyên nhân khác khiến một bộ phận hộ kinh doanh vẫn ưu tiên tiền mặt là tâm lý chưa sẵn sàng với sự minh bạch của dòng tiền. Khi tiền bán hàng được giữ ngoài hệ thống ngân hàng để phục vụ các giao dịch trực tiếp, khiến dữ liệu kinh doanh chưa được số hóa đầy đủ, từ đó hạn chế khả năng kết nối, đồng bộ thông tin trên các hệ thống điện tử.

Một số tiểu thương cũng bày tỏ lo ngại rằng mọi khoản tiền chuyển vào tài khoản cá nhân là những khoản giao dịch không phải là doanh thu, thu nhập từ kinh doanh đều có thể bị cơ quan thuế kiểm tra và tính thuế. Đại diện cơ quan thuế nhiều lần khẳng định đây là cách hiểu chưa chính xác. Theo quy định hiện hành, cơ quan thuế không có quyền truy cập trực tiếp vào tài khoản cá nhân của người dân. Việc xác minh thông tin tài chính chỉ được thực hiện khi có dấu hiệu vi phạm và thông qua cơ chế phối hợp cung cấp thông tin từ các tổ chức liên quan theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh yếu tố tâm lý, một số chuyên gia cho rằng tại các chợ đầu mối lớn như Thổ Tang hay Ninh Hiệp, việc ưu tiên giao dịch tiền mặt đôi khi còn xuất phát từ đặc thù nguồn hàng. Một bộ phận hàng hóa lưu thông tại các khu chợ này có thể chưa đầy đủ hóa đơn, chứng từ đầu vào hoặc chưa rõ ràng về xuất xứ. Khi giao dịch chủ yếu bằng tiền mặt và không phát sinh chuyển khoản, việc truy vết dòng tiền sẽ trở nên khó khăn hơn.

Nhiều hộ kinh doanh lâu năm vẫn duy trì vòng lưu chuyển tiền mặt trong hoạt động buôn bán. Tiền bán hàng được giữ lại để nhập hàng, trả công lao động hoặc thanh toán các chi phí phát sinh trong ngày, từ đó hình thành một chu trình khép kín: tiền mặt nhận từ khách tiếp tục được dùng để thanh toán cho nhà cung cấp hoặc các khoản chi khác.

Các chuyên gia gọi đây là hiện tượng “tiền mặt nuôi tiền mặt”. Khi chu trình này khép kín, người bán có cảm giác an toàn trong ngắn hạn, nhưng thực chất đang tự xây bức tường ngăn cách mình với các dòng vốn ưu đãi và sự bảo hộ của pháp luật.

Việc bám giữ tiền mặt không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn là sự đánh đổi về an toàn pháp lý và cơ hội phát triển. Khi hộ kinh doanh duy trì chu trình “tiền mặt nuôi tiền mặt”, họ đang tự xây dựng một hệ thống tài chính tách biệt và thiếu minh bạch.

Thực tế, trong kỷ nguyên dữ liệu lớn, việc dòng tiền không đi qua ngân hàng không giúp hộ kinh doanh “ẩn mình” an toàn như nhiều người lầm tưởng. Sự lệch pha giữa quy mô hàng hóa lưu thông và dòng tiền hiển thị trên hệ thống chính là chỉ báo rủi ro rõ nhất để cơ quan thuế đưa vào diện rà soát trọng điểm.

Việc duy trì các giao dịch chủ yếu bằng tiền mặt vì thế không phải là một “vùng an toàn” như nhiều người lầm tưởng. Ngược lại, nó có thể trở thành yếu tố rủi ro đối với chính hộ kinh doanh khi các dữ liệu về hàng hóa lưu thông, hóa đơn và dòng tiền không còn tương thích trong hệ thống quản lý thuế.

Ngoài ra, việc thiếu lịch sử giao dịch ngân hàng cũng khiến nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn khi tiếp cận vốn tín dụng chính thống. Nhiều tiểu thương có doanh thu lớn nhưng gần như không có hồ sơ dòng tiền trên hệ thống ngân hàng, dẫn đến hồ sơ tín nhiệm hạn chế khi vay vốn mở rộng kinh doanh.

Ông Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia tài chính – ngân hàng, cho rằng khi dòng tiền giao dịch không đi qua hệ thống ngân hàng, nhiều dữ liệu kinh tế sẽ không được phản ánh đầy đủ. Theo ông, thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ giúp giao dịch thuận tiện hơn mà còn tạo ra “dấu vết” của dòng tiền, giúp hệ thống tài chính và cơ quan quản lý có thêm dữ liệu để đánh giá hoạt động kinh tế.

“Trong nền kinh tế hiện đại, dòng tiền càng minh bạch thì khả năng quản trị rủi ro càng tốt. Khi nhiều giao dịch vẫn thực hiện bằng tiền mặt, một phần hoạt động kinh doanh sẽ nằm ngoài các kênh dữ liệu chính thức của hệ thống tài chính”, ông Thịnh phân tích.

Theo Ngân hàng Nhà nước, những năm gần đây hệ thống ngân hàng đã đẩy mạnh hạ tầng thanh toán số, mở rộng thanh toán nhanh 24/7, mã QR liên thông giữa các ngân hàng và các phương thức thanh toán điện tử chi phí thấp nhằm tạo điều kiện cho người dân và hộ kinh doanh tiếp cận dễ dàng hơn với thanh toán không dùng tiền mặt.

Thực tế cũng cho thấy xu hướng thay đổi đang dần diễn ra tại một số chợ truyền thống. Khảo sát tại chợ Đồng Xuân (Hà Nội) và chợ Bến Thành (TP.HCM) trong những ngày đầu tháng 4/2026 cho thấy nhiều hộ kinh doanh đã chủ động chấp nhận cả tiền mặt và chuyển khoản.

Chị Lan, chủ một sạp quần áo tại chợ Đồng Xuân cho biết việc đặt mã QR thanh toán hiện gần như là điều cần thiết. “Khách bây giờ ít mang nhiều tiền mặt. Nếu mình không trưng mã QR thì coi như tự mất khách. Nhận chuyển khoản thì không lo tiền giả hay nhầm lẫn khi trả tiền thừa”, chị nói.

Tại chợ Bến Thành, anh Tùng, một tiểu thương kinh doanh đồ lưu niệm, cho biết lượng khách thanh toán bằng chuyển khoản hoặc quét mã QR ngày càng tăng, đặc biệt là khách trẻ và khách du lịch. “Nhiều khách chỉ mang theo điện thoại, không có nhiều tiền mặt. Nếu mình không nhận chuyển khoản thì họ sẽ sang quầy khác mua. Vì vậy giờ vừa nhận tiền mặt, vừa nhận chuyển khoản cho thuận tiện”, anh Tùng chia sẻ.

Sự phát triển của hạ tầng thanh toán số với hơn 11,45 triệu tài khoản Mobile Money tính đến đầu năm 2026 chính là minh chứng cho việc thanh toán điện tử đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển này chỉ thực sự bền vững khi mắt xích quyết định là người bán chủ động thay đổi tư duy, thay vì bám giữ thói quen giao dịch không lưu dấu vết điện tử đầy rủi ro.

Theo các chuyên gia kinh tế, khi người kinh doanh chủ động đưa dòng tiền vào hệ thống lưu vết điện tử, hoạt động kinh doanh sẽ minh bạch và dễ quản trị hơn. Ngược lại, nếu tiếp tục duy trì giao dịch tiền mặt mà không có chứng từ, một phần dữ liệu của thị trường sẽ vẫn nằm ngoài tầm quan sát của các công cụ quản lý số hóa.

Xem thêm: