Thanh toán tiền mặt: Kẽ hở trong minh bạch doanh thu và quản lý thuế

Khách hàng thanh toán không dùng tiền mặt tại Siêu thị AEON. Ảnh: Trần Việt - TTXVN

Buổi chiều tại một tuyến phố kinh doanh sầm uất ở Hà Nội, khách ra vào tấp nập tại một cửa hàng bán bánh kẹo. Ngay khi khách bước vào lựa chọn hàng hóa, nhân viên đã thông báo cửa hàng chỉ nhận thanh toán bằng tiền mặt. Câu chuyện tưởng chừng rất bình thường này lại phản ánh một thực tế khá phổ biến trong hoạt động kinh doanh hiện nay: tiền mặt vẫn được ưu tiên sử dụng như một cách để “linh hoạt” trong ghi nhận doanh thu.

Tình trạng này không phải cá biệt. Cục Thuế Đắk Lắk gần đây cũng cho biết vẫn còn một số người nộp thuế trong hoạt động sản xuất, kinh doanh cố tình chỉ nhận thanh toán bằng tiền mặt, hạn chế hoặc từ chối thanh toán điện tử nhằm che giấu doanh thu.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển mạnh sang số hóa, thói quen giao dịch tiền mặt không chỉ tạo ra những khoảng “mờ” trong minh bạch tài chính mà còn tiềm ẩn nguy cơ thất thu thuế, ảnh hưởng đến môi trường cạnh tranh lành mạnh. Theo ghi nhận từ thực tế quản lý, tại một số lĩnh vực như ăn uống, bán lẻ, dịch vụ cá nhân, việc tồn tại song song hai hình thức thanh toán chuyển khoản và tiền mặt đã vô tình mở ra “kẽ hở” để một bộ phận cơ sở kinh doanh không kê khai đầy đủ doanh thu.

Không ít trường hợp chỉ xuất hóa đơn đối với các giao dịch thanh toán qua ngân hàng hoặc qua máy POS, trong khi phần doanh thu thu bằng tiền mặt được ghi chép sơ sài hoặc thậm chí không ghi nhận. Điều này khiến số thuế phải nộp thấp hơn so với doanh thu thực tế. Một cán bộ quản lý thuế tại Hà Nội cho biết: Trong quá trình kiểm tra, cơ quan chức năng thường phải dựa vào nhiều nguồn dữ liệu gián tiếp như lượng khách ra vào, quy mô mặt bằng, mức tiêu thụ điện nước hay phản ánh từ người tiêu dùng để ước tính doanh thu. “Việc xác minh doanh thu tiền mặt luôn khó khăn hơn rất nhiều do thiếu dấu vết giao dịch”, cán bộ thuế này chia sẻ.

Hệ quả của việc ẩn doanh thu không chỉ dừng ở câu chuyện thất thu ngân sách mà còn tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng trên thị trường. Những hộ kinh doanh tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ tài chính có thể bị giảm lợi thế về giá bán so với các cơ sở cố tình “né” thuế. Về lâu dài, tình trạng này làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh, ảnh hưởng đến nỗ lực xây dựng một thị trường hiện đại, công khai mà các cơ quan quản lý đang hướng tới. Các chuyên gia kinh tế nhận định: Khi dòng tiền không được ghi nhận đầy đủ, việc đánh giá chính xác quy mô khu vực kinh tế cá thể vốn đang đóng góp lớn vào tăng trưởng và tạo việc làm cũng trở nên khó khăn.

Trên thực tế, nhiều chủ hộ kinh doanh cho rằng thanh toán tiền mặt giúp dễ xoay vòng vốn và tránh phát sinh chi phí giao dịch. Tuy nhiên, nếu việc sử dụng tiền mặt gắn với hành vi không kê khai trung thực doanh thu, rủi ro pháp lý có thể rất lớn. Theo quy định hiện hành, hành vi khai sai dẫn đến thiếu số thuế phải nộp có thể bị truy thu, xử phạt và tính tiền chậm nộp; trong trường hợp nghiêm trọng còn có thể bị xử lý hình sự về hành vi trốn thuế. Việc thiếu minh bạch doanh thu cũng khiến nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn khi tiếp cận vốn tín dụng hoặc mở rộng quy mô hoạt động do không chứng minh được năng lực tài chính thực tế.

Tại Việt Nam hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh, đóng góp khoảng 30% GDP và tạo việc làm cho hàng chục triệu lao động. Mỗi năm có hàng chục nghìn hộ chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp, song phần lớn vẫn là doanh nghiệp siêu nhỏ với nguồn vốn hạn chế và hệ thống kế toán chưa hoàn chỉnh. Việc phụ thuộc vào tiền mặt và ghi chép thủ công khiến ngân hàng gặp khó khi đánh giá chính xác doanh thu và khả năng trả nợ. Không ít trường hợp kinh doanh hiệu quả nhưng vẫn bị từ chối vay vốn do thiếu dữ liệu tài chính tin cậy.

Chị Vũ Thu Thủy, chủ một cửa hàng đồ gia dụng tại Hà Nội, chia sẻ trước đây hoạt động bán hàng chủ yếu bằng tiền mặt, sổ sách ghi chép đơn giản. Khi có nhu cầu vay vốn mở rộng kho bãi, ngân hàng yêu cầu chứng minh dòng tiền và doanh thu thực tế nhưng chị không đáp ứng được nên hồ sơ tín dụng bị từ chối. “Lúc đó mới thấy việc không minh bạch tài chính là một bất lợi lớn”, chị Thủy nói.

Trong khi đó, cơ quan thuế thời gian gần đây ghi nhận nhiều phản ánh về việc một số hộ, cá nhân kinh doanh chủ động yêu cầu khách hàng thanh toán bằng tiền mặt, hạn chế hoặc từ chối chuyển khoản điện tử.

Một số vụ việc bị phát hiện gần đây cho thấy thủ đoạn gian lận thuế ngày càng tinh vi. Điển hình, ngày 8/2/2026, Công an tỉnh Ninh Bình đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Đức Dương, chủ một doanh nghiệp kinh doanh vàng bạc, về hành vi trốn thuế. Theo cơ quan điều tra, bị can đã chỉ đạo bán hàng không xuất hóa đơn, đồng thời yêu cầu khách thanh toán bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản vào các tài khoản cá nhân đứng tên nhân viên và người thân, thay vì qua tài khoản doanh nghiệp.

Đáng chú ý, để che giấu doanh thu, doanh nghiệp còn thông báo tạm ngừng hoạt động với cơ quan thuế trong khi thực tế vẫn kinh doanh, qua đó bỏ ngoài doanh thu lên tới hơn 1.500 tỷ đồng.

Trao đổi với báo chí, luật sư Nguyễn Văn Được Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ tư vấn thuế Trọng Tín, dù cá nhân, hộ kinh doanh có nhận tiền mặt hay chuyển khoản, chia nhỏ tiền ra các tài khoản nhận tiền khác nhau, thay đổi nội dung nhận tiền, hay làm cách nào đi nữa, thì các cơ quan chức năng hoàn toàn có đầy đủ thông tin, chứng cứ thông qua dữ liệu đã định danh trên VneID, liên kết trên tài khoản ngân hàng và ứng dụng eTax Mobile để xem xét nghĩa vụ thuế của người nộp thuế. Do đó, hành vi trên không có tác dụng để “né thuế”, mà còn tạo ra môi trường kinh doanh không minh bạch, lành mạnh giữa các thành phần kinh doanh.

Cơ quan thuế khẳng định, theo quy định pháp luật, doanh thu tính thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh là toàn bộ tiền bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ được hưởng, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa. Việc chỉ nhận tiền mặt hoặc yêu cầu khách chuyển khoản với nội dung không đúng thực tế không làm giảm nghĩa vụ thuế mà còn có thể trở thành dấu hiệu nghi ngờ cho hành vi che giấu doanh thu.

Theo ông Vũ Mạnh Cường, Trưởng Thuế TP. Hà Nội, kinh doanh minh bạch, kê khai trung thực và nộp thuế đầy đủ là trách nhiệm của mỗi công dân, đồng thời là nền tảng cho sự phát triển bền vững của môi trường kinh doanh. Việc tuân thủ pháp luật thuế không chỉ là nghĩa vụ mà còn phản ánh uy tín và văn hóa kinh doanh của mỗi cá nhân, tổ chức.

Trong bối cảnh thanh toán điện tử ngày càng phổ biến, việc tiếp tục phụ thuộc quá nhiều vào tiền mặt đang trở thành rào cản đối với quá trình hiện đại hóa hoạt động kinh doanh. Nhiều chuyên gia cho rằng minh bạch tài chính sẽ sớm trở thành tiêu chuẩn bắt buộc khi cơ quan quản lý tăng cường ứng dụng dữ liệu số trong giám sát nghĩa vụ thuế. Khi đó, những cơ sở chủ động thay đổi thói quen thanh toán và kê khai trung thực doanh thu sẽ có lợi thế lớn trong phát triển bền vững.